กลุ่มผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติบ้านห้วยสะคาม

เส้นไหม ใยฝ้าย ลวดลายบนผืนผ้า
ช่างภาพ: 

เมื่อปี พ.ศ.2545 กลุ่มผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติบ้านห้วยสะคาม หมู่ที่ 3 ตำบลโขงเจียม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ก่อตั้งขึ้นโดยการนำของสำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี มีสมาชิกเริ่มแรก 20 คน ใช้วิธีการรวมหุ้นกันคนละ 100 บาท รวมเป็นเงิน 2,000 บาท และมีการออมทรัพย์เดือนละ 20 บาท ต่อมาสมาชิกในกลุ่มได้โยกย้ายครอบครัวไปประกอบอาชีพที่ต่างจังหวัดทำให้สมาชิกในกลุ่มขาดหายไป สุพัฒน์ สมเสนาะ ประธานกลุ่มจึงดำเนินการในลักษณะผู้ประกอบการรายเดียวแต่มีสมาชิกเครือข่ายในการทอผ้า สำหรับการผลิตเริ่มตั้งแต่การปลูกฝ้ายเองในหมู่บ้านและทำทุกขั้นตอนในการผลิต การปลูกฝ้ายเริ่มปลูกในเดือนกันยายน - ตุลาคม แล้วเริ่มเก็บผลผลิต เดือนกุมภาพันธ์-มีนาคม สถานที่ปลูกคือ บริเวณริมแม่น้ำโขง

ผ้าฝ้ายย้อมครามบ้านห้วยสะคาม โดย สุพัฒน์ สมเสนาะ ได้รับการยอมรับว่าเป็นผ้าฝ้ายทอมือที่มีคุณภาพและเอกลักษณ์ ด้วยการใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติ ตั้งแต่เส้นฝ้าย การทอ ผ้าทอของชาวบ้าน จึงเป็นผ้าทอที่สร้างสรรค์จากธรรมชาติทุกขั้นตอน โดยใช้สีธรรมชาติจากพันธุ์ไม้หลายชนิด เช่น มะเกลือ ส่วนที่ให้- ผล สีที่ได้-สีดำ ฝาง ส่วนที่ให้-แก่น สีที่ได้-สีแดง สีแสด คำเงาะ ส่วนที่ให้-เปลือกหุ้มเมล็ด สีที่ได้-สีส้ม สมอไทย ส่วนที่ให้-ผล สีที่ได้-สีเขียวขี้ม้า คราม ส่วนที่ให้-ใบ สีที่ได้-สีน้ำเงินแก่ ขนุน ส่วนที่ให้-เปลือก แก่น สีที่ได้-สีเหลือง เพกา ส่วนที่ให้-เปลือก สีที่ได้ - ใช้ผสมกับพืชชนิดอื่นให้สีน้ำตาล

ขั้นตอนการทำผ้าย้อมจากสีธรรมชาติ เริ่มจาการต้มน้ำให้เดือด ในภาชนะที่ใหญ่พอประมาณ (ขึ้นอยู่กับจำนวนผ้าที่จะย้อมด้วย) ใส่เกลือลงไปพร้อมกับน้ำเพื่อให้สีติดทนนานและสีสดขึ้น นำวัตถุดิบให้สี (เปลือกไม้ แก่นไม้ต่างๆ)ที่เตรียมไว้มาสับๆให้เล็กพอประมาณ แล้วใส่ในถุงผ้าหรือตาข่ายที่เตรียมไว้แล้วนำเอาไปต้มกับน้ำที่เดือด เพื่อสกัดเอาสารที่มีอยู่ในนั้นออกมา ให้สังเกตสีที่ออกมาถ้าสีเข้มแล้วจึงนำผ้าที่ผูกลายเสร็จลงไปในหม้อต้มสี ให้กลับด้านผ้าหรือกวนให้ตลอดเพื่อให้สีผ้าดูดสีสม่ำเสมอกันทั้งผืน ให้สังเกตสีที่ซึมเข้าไปในเนื้อผ้าถ้าพอใจหรือเหมาะสมแล้วจึงนำออกมา วางให้เย็นก่อน (ประมาณ 30 นาที ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิของน้ำ) แล้วค่อยเอาลงล้างขยี้เบาๆในน้ำตัวทำปฏิกิริยาเพื่อทำให้เกิดสีใหม่เช่นน้ำสนิม น้ำสารส้ม น้ำปูนใส น้ำด่างขี้เถ้า (ในขณะที่แช่ผ้าในตัวทำปฏิกิริยา แต่ละชนิดให้สังเกตถึงความต่างและการเปลี่ยนแปลงสีของแต่ละชนิดไว้ด้วยเพราะแต่ละตัวจะให้สีแตกต่างกัน) ถ้าพอใจแล้วให้แกะลายออกแล้วนำไปตากแดดให้แห้ง หรือถ้ายังไม่พอใจในสีที่ปรากฏให้นำไปล้างน้ำ สะอาดแล้วนำกลับไปย้อมกับตัวทำปฏิกิริยาชนิดอื่นๆอีก แต่ข้อควรระวังคือในระหว่างที่นำผ้าเปลี่ยนตัวทำปฏิกิริยาให้ล้างน้ำเปล่าก่อนเพื่อไม่ให้ผสมกัน หรือถ้าไม่พอใจอีกอาจนำไปต้มกับน้ำเปลือกไม้อีกครั้ง เพื่อย้อมใหม่ จนเป็นที่พอใจแล้วแก้ผ้าที่มัดไว้นำไปตากแดดให้แห้ง

ความสัมพันธ์ของท้องถิ่นและชุมชน ฝีมือ แรงงาน คือคนในชุมชนอย่างแท้จริง ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น จึงทำให้คนในชุมชนมีความผูกพันกันเหมือนญาติพี่น้อง มีการรวมกลุ่มเตรียมสมาชิกให้ได้รับความรู้ สร้างความเข้าใจให้ตรงกันในการพัฒนาภูมิปัญญา เพิ่มรายได้ ลดค่าใช้จ่าย ชุมชนมีส่วนร่วม นำผลผลิตไปใช้ในการทอเส้นด้ายให้เป็นผืน ลดการใช้สารเคมี สนใจซื้อหามาเป็นของขวัญปีใหม่ ติดต่อได้ในอำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ณ จุดจำหน่ายต่างๆ อาทิ กลุ่มผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติบ้านห้วยสะคาม "ร้านเกิดแต่ดิน" บ้านเลขที่ 36 หมู่ที่ 3 ตำบลโขงเจียม ศูนย์จำหน่าย OTOP สำนักงานพัฒนาชุมชน ,ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวบ้านหนองผือน้อย หมู่ที่ 7 ตำบลห้วยไผ่ มูลนิธิพัฒนรักษ์อำเภอโขงเจียม และที่เมืองทองธานี จังหวัดปทุมธานี