ผ้าทอเวียงยองของชาวลำพูน

เส้นไหม ใยฝ้าย
ช่างภาพ: 

ชาวลำพูนเชื้อสายไทลื้อ เมืองยองที่ถูกพระเจ้ากาวิละกวาดต้อนจากประเทศพม่ามาที่ลำพูน ตั้งถิ่นฐานกระจายอยู่ตามพื้นที่สำคัญต่างๆในจังหวัดลำพูน เช่น หมู่บ้านเวียงยอง ที่ตั้งอยู่ตรงข้ามวัดพระธาตุหริภุญชัย จึงมีพื้นฐานทักษะการทอผ้าที่ประณีตดังเช่นบรรพบุรุษในอดีต โดยใช้เทคนิคการทอยกดอกแบบง่ายๆ และนิยมนำเทคนิคการทอยกดอกมาใช้ทอผ้าห่ม ทำให้ผ้าห่มหนาขึ้น เทคนิคการทอผ้านั้นก็เรียกต่างไปจากท้องถิ่นอื่น เช่นเทคนิคการทอ "ขิด" และ "จก" ชาวไทลื้อ เรียกว่า "เก็บมุก" หรือ "เก็บดอก"

ในสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ผ้ายกเป็นที่นิยมในราชสำนัก และแวดวงสังคมชั้นสูง เนื่องจากการคมนาคมสะดวกทั้งทางรถไฟและทางรถยนต์จากรุงเทพฯ สู่เชียงใหม่ และลำพูน ภาคเหนือจึงกลายเป็นแหล่งผ้าไหมที่ลือชื่อ และตั้งแต่ พ.ศ.2475ผ้ายกที่ทอด้วยฝีมือประณีตจากลำพูนเป็นที่ต้องการทั่วไป ไม่เฉพาะแต่ในราชสำนัก คนลำพูนที่มองการณ์ไกล ได้เริ่มสร้างโรงทอผ้ายกด้วยกี่พื้นบ้านและผลิตผ้ายกออกจำหน่าย กลายเป็นหัตถกรรมที่ขึ้นชื่อการถ่ายทอดลวดลายและการทอมาจากบรรพบุรุษ

ด้านการประดิษฐ์ลวดลายนั้น ผ้ายกลำพูนนับว่าเป็นศิลปะการทอผ้าที่มีลวดลายงดงาม มีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง มีรูปแบบลวดลายที่อ่อนช้อย เป็นเรื่องราวของดอกไม้ ใบไม้ เช่น ลายดอกพิกุล ลายกลีบลำดวน ลายใบเทศ ลายเม็ดมะยม และลายพุ่มข้าวบิณฑ์ เป็นต้น สำหรับลวดลายที่เป็นลายโบราณดั้งเดิม และยังได้รับความนิยมในปัจจุบัน คือ ลายดอกพิกุลหรือดอกแก้ว ซึ่งเริ่มแรกในสมัยโบราณไม่มีการบันทึกลวดลายเป็นลายลักษณ์อักษร ต้องจดจำลวดลายไว้ในหัวสมอง ถ้าความจำลบเลือนหรือเสียชีวิตไป ลวดลายที่จดจำไว้นั้นก็สูญหายไปด้วย ทำให้ลายผ้าโบราณหายไปมากเพราะไม่ได้ลอกลายไว้ ต่อมา เจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน (สมรสกับโอรสเจ้าผู้ครองนครลำพูน) ได้รับการถ่ายทอดวิชาทอผ้าด้วยกี่พื้นบ้าน และมีความสามารถในการเรียนรู้ลายผ้ายกโบราณที่สวยงามของคุ้มลำพูน จึงได้เริ่มเก็บลวดลายไว้โดยบันทึกไว้ในกระดาษกราฟ เพื่อเป็นต้นแบบและป้องกันการสูญหาย นอกจากความโดดเด่นด้านลวดลายแล้ว ผ้ายกลำพูนยังได้รับความนิยมอันมากจากมาตรฐานการคัดเลือกไหมในการทอผ้ายก ซึ่งลักษณะของเส้นไหมมีความสวยงามแวววาว เหนียว คงทน จึงต้านแรงดึงดูดได้สูง เนื้อผ้ามีความหนาแน่น ไม่นำความร้อน จึงทำให้ผู้สวมใส่รู้สึกสบาย และทุกขั้นตอนของการทอนั้นมีความพิถีพิถันสูง โดยการทอผ้ายกลำพูนนั้น จะใช้กี่พื้นบ้าน (กี่กระทบ) ทอเท่านั้น เพราะจะทำให้เนื้อผ้าแน่นสม่ำเสมอกัน และผู้ทอต้องมีเทคนิคเฉพาะในการกระแทกฟืมจึงจะได้ผ้ายกที่งดงาม...ผ้ายกดอกลำพูนจากบรรพบุรุษเวียงยอง จึงเป็นงานศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความงดงามประณีต โดยเฉพาะศิลปะการทอผ้ายกที่เนรมิตลายดอก และเครือเถานูนเด่น ทำให้ผ้ายกลำพูนเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายมาจนตราบเท่าทุกวันนี้

(ขอขอบคุณ ผ้ายกดอกทอมือร้านพรรณีฝ้ายไหมไทย จังหวัดลำพูน)