ลอด ข้าม ผ่าน โครง...Trans-Structurity

ลีลาศิลป์

อาจารย์ประจำภาควิชา Media Arts and Design มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ทัศนัย เศรษฐเสรี ศิลปิน และนักวิชาการปริญญาโท สาขา Visual Arts จาก University of Chicago ปริญญาเอก คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ศิลปินห่างการแสดงงานพักใหญ่ คราวนี้มาเสนอแนวงานความกลัวผ่านนิทรรศการ "ลอด ข้าม ผ่าน โครง...Trans-Structurity" การสร้างบทสนทนาและข้อถกเถียง ปริมณฑลแห่งความหวาดกลัว เปิดโอกาสทำความเข้าใจลักษณะต่างๆของความกลัวในสังคมโลกที่ร่วมสมัย เกิดมุมมองทางเลือกเสรี อันสมควรแก่ปัจเจกบุคคล

"ตัวผมเอง...ไม่ค่อยมีงานแสดงในประเทศไทยเท่าไหร่ ส่วนใหญ่งานจะอยู่ในต่างประเทศ สุดท้ายน่าจะ 10 ปีที่แล้ว หลังๆมาหันหลังให้กับโลกศิลปะไปพอสมควร หลังจากปี 2002 รับเชิญไปแสดง เวนิซ เบียนนาเล่ จากนั้นก็ไม่ค่อยศรัทธากับโลกศิลปะมากนัก เพราะว่าโลกศิลปะไม่สามารถที่จะพูดในเรื่องที่สำคัญเชิงสังคม หรือมีข้อจำกัดของสถาบัน ข้อจำกัดของงานแสดงต่างๆ จึงหันเหความสนใจมาสอนหนังสือ คิดว่าปมปัญหาที่มีกับโลกกับสังคม ผมคนเดียวคงทำอะไรไม่ได้มาก จะดีกว่าหากได้ฝึกคนรุ่นใหม่ มีเครื่องมือในการมองเห็นปัญหา เพื่อจะทำให้สังคมเล็งเห็นว่า ชีวิตคืออะไร สังคมที่ดีเป็นอย่างไร

...ดังนั้น จึงทำงานศิลปะน้อยลง ให้ความสำคัญกับการสอนหนังสือ ขณะเดียวกันก็ปฏิบัติตนตามแนวทางศิลปะในมุมเงียบ ในสิ่งที่ผมเชื่อ สิ่งที่เป็นความคิด แต่ไม่เอางานออกมาแสดง ลักษณะงานในอดีตตั้งแต่ปี 2000 ส่วนใหญ่ลักษณะเกิดขึ้นแล้วดับไป ไม่มีอะไรที่เป็นถาวร เกิดขึ้นชั่วครั้งชั่วคราว ไม่มีการเก็บสะสมไว้ได้ ผลงานหรือท่าทีการแสดงออก ตอนนั้นไม่ถูกจริตกับสังคมไทยนัก ไม่มีโอกาสง่ายๆที่จะเกิดขึ้น จึงไปจัดแสดงในต่างประเทศ รวมถึงตัวเองที่สมัยเรียน มีนิสัยที่ใครให้เดินซ้าย...ก็ไปเดินขวา ละทิ้งไปหาความสำเร็จข้างหน้า ที่ไม่รู้ว่าจะสำเร็จหรือไม่ เป็นอย่างนี้ทั้งด้านวิชาการ หรือโลกแห่งศิลปะ

...ประกอบกับปมหลังทางการศึกษา ผมไม่ได้เรียนศิลปะเพียงอย่างเดียว เรียนทั้งรัฐศาสตร์ ปรัชญา และศิลปะ เพราะมีปัญหามีคำถามอยู่ในใจเยอะมาก จึงคิดว่า ศิลปะเพียงอย่างเดียวไม่สามารถเป็นเครื่องมือ ที่จะทำให้รู้สึกผ่อนคลายกับปมปัญหาได้ ตอนหลังก็มาศึกษาเพิ่มเติมทางสังคมวิทยา ทำให้งานส่วนใหญ่พูดถึงตัวเองน้อย น้อยกว่าพูดถึงปมปัญหาทางสังคม หรือชีวิตของผู้คนอื่นๆ ซึ่งนั่นคือเนื้อหาหลักๆในอดีต ผมพยายามไปมีประสบการณ์ รับรู้ถึงปัญหาของคนอื่น แล้วเอาสิ่งเหล่านั้นมาพูดในงานศิลปะ

...ภายหลังได้เห็นว่า การขยายออกของเวทีศิลปะ ที่ออกมาจากศูนย์กลางอเมริกันหรือยุโรป มีท่าทีเปิดโอกาสให้คนสามารถพูดถึงความแตกต่าง พูดถึงแนวคิดที่ไม่อนุญาตให้พูด หรือการแสดงออกในการใช้สื่อ ท่าทีของการจัดแสดงงานมีความหลากหลายมากขึ้น ซึ่งไม่มีความเป็นสากล ไม่มีความเป็นมาตรฐานดังเช่นศิลปะเมื่อครั้งในอดีต แล้วตรงนั้นที่ทำให้ต้องหันหลังกับโลกศิลปะ ไม่อยากไปผลิตซ้ำความเป็นสากล หรือผลิตซ้ำความเป็นมาตรฐาน ผมอยากจะพูดในสิ่งที่อยากพูด แต่ตอนนั้นสิ่งที่ผมพูด...ไม่มีเวทีรองรับ

...สำหรับนิทรรศการ ลอด ข้าม ผ่าน โครง...Trans-Structurity เกิดจากการวิจัยทางสังคมศาสตร์ สังคมวิทยา ในเรื่องราวของความกลัว ซึ่งเป็นประสบการณ์ตรงจากผลพวงการประท้วงทั่วโลก เศรษฐกิจตกต่ำ ตลาดหุ้นดิ่งลง ผมรู้สึกได้ว่า คนในสังคมโลกต่างรับรู้ภายใต้บรรยากาศความกลัว เกรงกลัวในหลายๆเรื่อง ความกลัวอยากลืมอดีตของตัวเองเพื่อวิ่งไปหาอนาคตที่ไม่รู้จัก กลัวความไม่มั่นคงทางการเมือง กลัวการไร้เสถียรภาพทางเศรษฐกิจ กลัวในเรื่องของสารปนเปื้อน หรือกลัวภัยพิบัติทางธรรมชาติ

...ความวิตกต่อสิ่งเหล่านั้นของคนกลายเป็นอุปสรรคในการใช้ชีวิตที่จะก้าวเดินต่อไปข้างหน้าได้ ผมจึงเริ่มทำการวิจัยอย่างไม่เป็นทางการ ที่เมืองสต๊อคโฮล์ม ประเทศสวีเดน เป็นระยะเวลา 2 เดือน โดยขยายขอบเขตการวิจัย ผ่านการเก็บข้อมูลบนเว็บไซต์ ให้ผู้ที่สนใจจากทั่วทุกมุมโลก ส่งความกลัวในมิติต่างๆมา จากนั้นทำการถอดรหัสต้นฉบับ ออกมาในรูปแบบสองมิติ ก่อนนำมาถอดโครงสร้างของเส้นสี กลายเป็นผลงานศิลปะแบบสามมิติ งานโมเดลที่ผ่านกระบวนการ ทั้งการวิจัยทางด้านวิถีสังคม แนวคิดเรื่อง Cyber Space ในโลกออนไลน์ การวิจารณ์แนวคิดทวิลักษณ์ คณิตศาสตร์ พื้นฐานปรัชญาตะวันตก

...ในสังคมบุพกาลของมนุษย์ยังไม่รู้ว่า ความกลัวมีลักษณะอย่างไร ก็จิตนาการไปว่า เป็นโองการของเทพ เพราะต้องการจะคอนโทรล รู้จักกับความกลัว ตะเกียกตะกาย หรือดิ้นรนกับสิ่งที่ตัวเองไม่รู้ กลายเป็นข้อจำกัดของการมีชีวิต บางคนสามารถก้าวข้ามไปได้ บางคนก็จมจ่มอยู่กับความกลัว ถ้าเรามองสังคมไปด้วยกัน แล้วก้าวเดินไปพร้อมกัน ไม่ใช่การบรรลุแจ้งภายในตนเองเท่านั้น แต่เป็นว่าสังคมเป็นเรื่องของศิลปะ ความกลัวไม่มีแก่นสารอยู่แล้ว ต้องดึงออกมาให้คนได้เห็น สร้างอุปมาอุปไมยให้จับต้องได้ แต่ก็เต็มไปด้วยยถากรรม ที่ไม่สามารถควบคุมได้ เป็นลักษณะความกลัวเชิงจินตนา รื้อถอนได้ในตัวเอง

...แล้วจะรู้สึกด้วยตัวเองได้ว่า สามารถรื้อถอนความกลัว แต่ไม่ได้แก้ปัญหาความกลัวได้ ตรงนี้เป็นกลเม็ดการนำเสนอผลงาน ที่เล่นเรื่องการเมืองในศิลปะมาโดยตลอด มีความหมายแตกต่างกัน 3 อย่าง คือ 1. เอาประเด็นทางการเมืองมาทำเป็นผลงาน 2. การเมืองในวงการศิลปะ เป็นคนรู้แจ้ง ใสสะอาดบริสุทธิ์ เพราะว่าอยู่ใกล้ชิดกับศิลปะ ทำให้มีจิตใจดีกว่าคนอื่น และ 3. การเมืองของตัวศิลปะเอง เข้าจัดการกับสำนึกของคน กำหนดกรอบความคิด รวมถึงวิถีชีวิตด้านอื่นๆ อย่างจริยธรรม การครองตน และคุณความดี

...ผมเชื่อว่าปัจเจกชนทุกคน หาทางออกให้กับชีวิตตนเองได้ ด้วยความกลัวมีกันทุกคนในธรรมชาติ ทว่าเนื้อหาความกลัวไม่ใช่เรื่องธรรมชาติ เป็นสิ่งประดิษฐ์ให้เกิดขึ้นทางสังคม ดังปรัชญาทางพุทธศาสนา รู้สึกถึงเรื่องทุกข์เรื่องสุข แต่สามารถจะก้าวข้ามไปได้ ถ้าจะไม่หันหลังหรือไม่เผชิญหน้า ฉะนั้นวิกฤติในความเป็นปัจจุบัน ก็มิได้ถูกแก้ไขแต่อย่างใด เราต้องทำความเข้าใจกับปัญหา อย่างน้อยก็ได้รู้จักตัวตนดีขึ้น นั่นคือโครงสร้าง สถาบัน ความกลัว...ไม่อาจรื้อถอนถึงปัญหาได้ แต่สามารถลอดแล่น ก้าวข้าม ผ่านได้"

นิทรรศการ ลอด ข้าม ผ่าน โครง...Trans-Structurity จัดแสดง ณ OIDA Gallery สอบถามที่ 09-0198-8749 ได้เลยครับ