สมุนไพร ร้อยใจบ่าว-สาว

สมุนไพรเพื่อสุขภาพ

เมื่อเร็วๆนี้ ณ ตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร จังหวัดปราจีนบุรี ทางด้าน โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ได้จัดกิจกรรมภายใต้ "รักนิรันดร์ ผูกพันแผ่นดิน" ซึ่งมิได้หมายถึงเฉพาะความรักคู่หนุ่มสาว แต่ยังเป็นความรักในผืนแผ่นดิน ของท่านเจ้าพระยาอภัยภูเบศร พร้อมทั้งมีการจัดเสวนาเรื่อง "สมุนไพร ร้อยใจบ่าว-สาว" โดยกล่าวถึงเรื่องราวความเป็นมาของสมุนไพร ที่ร่วมอยู่ในขนบธรรมเนียมประเพณีงานแต่ง

กิจกรรม รักนิรันดร์ ผูกพันแผ่นดิน เริ่มต้นด้วยขบวนรำเถิดเทิงกลองยาว นำพาเจ้าบ่าวเข้าสู่ตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ต่อด้วยการแสดงนาฏลีลา มัทนะพาธา เป็นการเปิดงาน จากนั้นเป็นวีทีอาร์เรื่องราว เจ้าพระยาอภัยภูเบศร...ชุ่ม อภัยวงศ์ เจ้าเมืองพระตะบองคนสุดท้าย ที่มาพำนักอยู่ในแผ่นดินไทยสมัยเกิดวิกฤติ ร.ศ.112 พร้อมทำคุณประโยชน์แก่บ้านเมืองมากมาย อาทิ ซื้อเครื่องบินเบรแกต์ให้กับกองทัพไทย พร้อมกับส่งนักบินชุดแรกไปเรียน นอกจากนั้นได้สร้างโรงเรียน และบำเพ็ญสาธารณะประโยชน์ รวมถึงสร้างตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร หวังให้เป็นที่ประทับแรมของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ต่อจากนั้นเป็นการเสวนา สมุนไพร ร้อยใจบ่าว-สาว ที่กล่าวถึงพิธีการแต่งงาน ซึ่งเป็นพิธีที่แสดงถึงการเคารพ นอบน้อม หรือผูกมิตรไมตรี ต่อผู้ปกครองของทางฝ่ายเจ้าสาว ภายในพิธีแต่งงานมีพืชพรรณหลายชนิด ที่เป็นทั้งเครื่องสื่อสาร สื่อกลาง หรือสื่อความหมายอันเป็นมงคล ทั้งยังเป็นความมั่นคงด้านอาหารและยา โดยผู้เชี่ยวชาญการจัดงานแต่งงาน ป้าไขศรี ขุมทอง เล่าว่ามีการใช้ผลไม้หลายอย่างร่วมในพิธีอีกด้วย แต่จะมีความแตกต่างกันไปในแต่ละท้องที่ ส่วนมากแล้วจะนำมาจัดเข้าเป็นคู่ พร้อมมีกระดาษสีแดงติดแปะ หรือประดับประดาให้มีความสวยงาม อาทิ มะพร้าวอ่อน ส้มโอ หรือกล้วยทั้งหวี

ส่วนทางด้าน ยายผาด ชิดทิด กล่าวถึงพิธีแต่งงานของคนเมืองเลย ซึ่งเมืองเลยเป็นเมืองของพืชหอม หรือต้นกำเนิดของนิทานพื้นบ้านเรื่อง "นางผมหอม" ดังนั้นขันหมากจึงมีว่านหอมประกอบอยู่ด้วย โดยใส่ในพานขันหมากชั้นที่สาม เพื่ออวยพรให้แก่บ่าวสาวเป็นที่ฮัก เป็นที่หอม หรือเป็นที่ชอบพอของญาติมิตร รวมถึงเป็นที่ฮักที่หอมของกันและกัน พร้อมกับให้มีแต่ความหอมในชีวิตอย่างยาวนาน เหมือนกับความหอมของว่านหอม ขณะที่ ป้าบุญทัน โสมศรีแก้ว กล่าวถึงพิธีการแต่งงานของเขมร ที่มีการใช้ใบมะตูมทัดหูในพิธีงานแต่ง ถือเป็นใบไม้ที่ศักดิ์สิทธิ์ตามคติของพราหมณ์ ลักษณะของใบมะตูมที่เป็นสามแฉก หมายถึง พระผู้เป็นเจ้าสูงสุดสามพระองค์ คือ พระพรหม พระอิศวร และพระนารายณ์

หัวหน้ากลุ่มงานเภสัชกรรม โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ภญ.ดร.สุภาภรณ์ ปิติพร กล่าวถึงสมุนไพรในพิธีงานแต่ง ว่า "ในธรรมเนียมการแต่งงานนั้น มีการนำพืชพรรณหลายชนิด มาร่วมใช้ในพิธีอันเป็นมงคล ที่แฝงไปด้วยความหมายและการอำนวยพรแก่คู่บ่าวสาว อาทิ หมาก พลู กล้วย อ้อย โดยเฉพาะพิธีการยกขันหมากสู่ขอ มีหมากพลูเป็นวัฒนธรรมของคนโบราณ ที่มีการเคี้ยวหมากพลูเป็นประจำในชีวิต และยังเป็นสื่อกลางของเวทย์มนต์คาถา ทั้งในด้านความศักดิ์สิทธิ์ คำอวยพร หรือความเป็นมงคลทั้งหลาย ซึ่งได้รับจากพระผู้ทรงศีลและญาติผู้ใหญ่ ที่จะเข้ามาสู่ชีวิตของคู่บ่าวสาว"

ขันหมาก มีนัยความหมายแห่งเจตนาดี ที่ฝ่ายเจ้าบ่าวนำมาสำแดงให้สาวเจ้า ได้เห็นถึงความมั่นคงที่จะลงหลักปักฐาน ร่วมชีวิตให้ยืนยาวกันตลอดไป ไม่ว่าหยิบจับพืชพรรณใดในเครื่องขันหมากขึ้นมา จะเป็นกล้วย อ้อย ฟักแฟง หมากพลู ว่านหอม ผลไม้ และสมุนไพรชื่อมงคล ก็อธิบายเรื่องราวภูมิปัญญาได้ทั้งสิ้น อาทิ...

หมาก...เป็นสมุนไพรในการบอกรักต่อกัน สมัยก่อนการหยิบยื่นหมากให้กันนั้น แสดงถึงความพึงพอใจหรือการเกี้ยวพาราสี หากหญิงสาวถูกใจชายหนุ่มคนใด ก็จะบรรจงจีบหมากอย่างประณีตมอบให้ ในตำรายาไทยเขียนไว้ว่า หมากมีรสชาติฝาด มีฤทธิ์ในการสมานแผล ให้เลือดหยุดไหล ยับยั้งการไหลของหนอง ทำให้แผลหายเร็วขึ้น ทำให้เหงือกและฟันแข็งแรง หายจากอาการท้องเดินท้องเสีย แก้คัน แก้บิดปวดเบ่ง แก้ปวดแน่นท้อง เป็นยาฆ่าพยาธิ ขับปัสสาวะ รักษาโรคในปาก ปากเปื่อย ขับเหงื่อ รักษาน้ำกัดเท้า

ส่วนหมากสงหรือหมากแก่ จะมีรสฝาดจัดกว่าหมากอ่อนๆ ช่วยแก้เสมหะในลำไส้เป็นพิษ หรือปิดธาตุ ในตำรายาพื้นบ้านทางล้านนา ยังใช้เมล็ดหมากร่วมกับสมุนไพรอื่นๆ ในการรักษาโรคทางเดินปัสสาวะ เมล็ดหมากแก่ใช้ถ่ายพยาธิในสุนัขและแกะได้ ส่วนในตำรายาพื้นบ้านทางอีสาน ใช้เนื้อในหมากถ่ายพยาธิตัวตืดในคน โดยใช้เมล็ดหมากแห้งไปต้มกับน้ำดื่มกิน และยังมีการศึกษาพบว่า หมากยับยั้งเชื้อที่ทำให้เกิดโรคฟันผุ หรือยับยั้งเอนไซม์ที่ใช้ในการเจริญเติบโต ของเชื้อโรคเอดส์ในหลอดทดลองอีกด้วย

นอกจากนั้นเป็นยากระตุ้นกำหนัด ของคนในแถบเอเชียอย่าง อินเดีย ปากีสถาน บังกลาเทศ หมู่เกาะในมหาสมุทรอินเดียและแปซิฟิก รวมไปถึงคนไทยในสมัยก่อน ที่ทราบกันดีว่าหมากเป็นยากระตุ้นกำหนัด และเป็นยากระตุ้นให้ร่างกายมีกำลังสดชื่น ปัจจุบันมีรายงานความเป็นพิษของเมล็ดหมาก ทำให้เกิดการกลายพันธุ์เป็นเนื้องอกหรือมะเร็ง และพบว่าผู้ที่กินหมากเป็นประจำ มีความเสี่ยงต่อโรคมะเร็งในช่องปาก

พลู...สื่อคาถานำพาด้านอาคม การเจ็บป่วยในมิติของหมอยาพื้นบ้านนั้น มีสาเหตุมาจากธรรมชาติและสิ่งที่เหนือธรรมชาติ การเยียวยารักษาของหมอยาทั้งหลาย จึงมีวิธีจัดการกับสาเหตุที่เหนือธรรมชาติ โดยการใช้เวทมนต์และคาถาอาคมควบคู่กัน จนอาจกล่าวได้ว่า พลูเป็นตัวนำพาอาคมทั้งดีและร้ายก็ว่าได้ ใบพลูมีสรรพคุณทางยาสมุนไพร คือ มีการนำมาใช้แก้อักเสบ ฟกช้ำ หนามตำ ประตูหนีบ แก้เห็บกัด

มีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์สนับสนุน ว่า พลูสามารถลดอาการเจ็บปวดได้ เนื่องจากมีสารชาวิคอล (Chavicol) มีฤทธ์เป็นยาชาและมีน้ำมันหอมระเหย ที่ช่วยให้กล้ามเนื้อคลายตัว ไม่เกร็ง มีฤทธิ์ระคายเคืองผิวหนัง ทำให้เลือดไหลเวียนได้ดี จึงช่วยลดอาการปวด เคล็ดขัดยอก ลดอาการอักเสบช้ำบวม โดยใช้ใบพลู 1-2 ใบต่อเกลือ 1-2 หยิบมือ ตำให้เข้าด้วยกัน จะมากน้อยตามความกว้างของแผลและบริเวณที่บวม ใส่น้ำลงไปเล็กน้อยพอให้ชุ่ม แล้วพอกให้ทั่วบริเวณแผล นอกจากนี้ใบพลูที่ใช้แก้ปวดบวม จะด้วยการนำไปอังไฟแล้วไปประคบ หรือใช้ก้านใบอังไฟให้มีน้ำออกมา ใช้นวดหรือทาบริเวณที่ถูกเห็บกัด

พลูเป็นยาสมุนไพรช่วยย่อย แก้ไอ ใบพลูมีรสขมเผ็ดร้อน จึงช่วยในเรื่องการขับเสมหะ ขับเหงื่อ มักนิยมใส่ในตำหรับยาที่ต้องการให้เหงื่อออก โดยไปใช้บำรุงธาตุไฟ ช่วยย่อยอาหาร รักษาอาการปวดเกร็งในท้อง นิยมเอาไปอังไฟพอให้อุ่นๆ แล้วนำไปนาบท้องเด็กเล็ก แก้อาการพอง ท้องป่อง หรือมีลมในท้อง เด็กเล็กๆที่มีอาการหวัด คัดจมูก น้ำมูกไหล จะช่วยให้หายใจโล่งขึ้นได้ นักร้องที่ร้องเพลงแล้วมีอาการเจ็บคอ ให้ใช้ใบพลูแช่น้ำต้มกิน โดยใช้ใบพลู 4-5 ใบ มาต้มรวมกับขิง ใส่น้ำตาลลงไปเล็กน้อย หรือนวดใบพลูใส่น้ำกินเลยก็ได้ ใบพลูยังสามารถใช้ดับกลิ่นปาก หลังจากที่ดื่มเหล้ามาได้อีกด้วย

กล้วย...เป็นผลไม้ที่ใกล้ชิดคนไทยที่สุด เด็กไทยสมัยก่อนล้วนโตมา ด้วยสูตรข้าวสุกบดกล้วยน้ำว้าทั้งนั้น กล้วยน้ำว้าเป็นอาหารเสริมประจำบ้าน ทุกครัวเรือนควรปลูกเอาไว้ สำหรับทำขนมหรือตากกินกันทั้งปี จะว่าไปแล้วกล้วยเป็นราชาอาหารสุขภาพ ที่มีสารอาหาร วิตามิน และเกลือแร่ครบถ้วน ช่วยบำรุงกำลังและคลายเครียด ทุกส่วนของกล้วยเป็นประโยชน์ทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็น ใบตอง นำมาเป็นภาชนะห่ออาหาร

กาบกล้วย ฉีกเป็นเส้นทำเชือกมัดสิ่งของ ต้นกล้วย หั่นเป็นท่อนยาวพอประมาณ ใช้เป็นทุ่นให้เด็กหัดว่ายน้ำ ก้านกล้วย นำมาทำเป็นของเล่นเด็ก อย่างม้าก้านกล้วยหรือปืนก้านกล้วย สำหรับสรรพคุณในการรักษาโรคภัย กล้วยช่วยรักษาโรคกระเพาะอาหาร ป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะ และอาการกรดสะสมในร่างกาย กล้วยผลสุกรักษาสมดุลระบบทางเดินอาหาร และเป็นยาระบายอ่อนๆ อีกทั้งรักษาอาการอักเสบของลำไส้ใหญ่ และโรคทางทวารหนัก โดยทานกล้วยสุกก่อนนอนครั้งละ 2 ผล ติดต่อกันหลายวันช่วยระบายได้ดี

หากท่านใดมีความสนใจ เชิญเข้าเยี่ยมชมที่ศูนย์การเรียนรู้การดูแลสุขภาพภาคประชาชน ด้านการแพทย์แผนไทยอภัยภูเบศร ได้ทุกวันเสาร์-อาทิตย์ และวันหยุดนักขัตฤกษ์ หรือติดต่อสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม เรื่องของสมุนไพรและการแพทย์แผนไทย ณ มูลนิธิเจ้าพระยาอภัยภูเบศร โทรศัพท์ 0-3721-1289 ได้เลยค่ะ