อุทยานประวัติศาสตร์ ศรีสัชนาลัย มรดกของโลก

โบราณคดี
ห้องสมุดสกุลไทย

ศิลาจารึกสุโขทัยที่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์เก่าแก่ที่สุดกล่าวชื่อศรีสัชนาลัยสุโขทัยไว้ด้วยกันหลายแห่ง เช่น

"๑๒๑๔ ศกปีมะโรง พ่อขุนรามคำแหง เจ้าเมืองศรีสัชนาลัยสุโขทัยนี้ปลูกไม้ตาลได้สิบสี่เข้า...

พ่อขุนรามคำแหง ลูกพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ เป็นขุนในเมืองศรีสัชนาลัยสุโขทัย"

แสดงให้เห็นชัดว่า "ศรีสัชนาลัย" เป็นดินแดนที่มีความสำคัญควบคู่กับสุโขทัยมาแต่โบราณกาล มีผู้สันนิษฐานว่า ศรีสัชนาลัยคงได้รับการสถาปนาขึ้นก่อน แล้วจึงมีฐานะเป็นเมืองอุปราช ต่อมา พระมหากษัตริย์หลายพระองค์ของสุโขทัยล้วนเคยครองเมืองศรีสัชนาลัยก่อนที่จะขึ้นครองกรุงสุโขทัย

เมื่ออาณาจักรสุโขทัยเสื่อมอำนาจลง และอาณาจักรอยุธยามีอำนาจแทนที่ มีกรุงศรีอยุธยาเป็นเมืองหลวง เมืองศรีสัชนาลัยและสุโขทัยถูกทอดทิ้ง กาลเวลาผ่านไปก็ทรุดโทรมหนักขึ้น โบราณสถานต่างๆรกร้าง กลายเป็นเมืองโบราณที่มีชื่อว่า เมืองเชลียงหรือสวรรคโลก

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนากรุงเทพมหานครเป็นราชธานีแล้ว ได้โปรดฯให้ย้ายผู้คนจากเมืองสวรรคโลกไปตั้งชุมชนใหม่ที่ตำบลวังไม้ขอน ซึ่งเป็นเขตอำเภอสวรรคโลกในปัจจุบัน และต่อมาได้มีการรื้อขนศิลาแลงจากแนวกำแพงเมืองด้านริมแม่น้ำ ไปใช้ในการก่อสร้างถาวรวัตถุและศาสนสถานต่างๆในกรุงเทพมหานคร เนื่องจากขณะนั้นอยู่ในระหว่างเริ่มต้นก่อตั้งราชธานีใหม่ ยังขาดแคลนวัสดุในการก่อสร้าง

ต่อมา ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสถาปนากรมศิลปากรขึ้น ตลอดจนการศึกษาด้าน "โบราณคดี" ตามหลักสากล ได้แพร่หลายมาสู่ประเทศไทย สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้โปรดให้เจ้าเมือง (หรือผู้ว่าราชการจังหวัด) ต่างๆ เสาะแสวงหาแหล่งโบราณคดี และโปรดให้ขึ้นทะเบียนโบราณสถานเป็นจำนวนมากทั่วประเทศ เมื่อ พ.ศ.๒๔๗๘

กรมศิลปากร ซึ่งมีหน้าที่ดูแลและดำเนินการอนุรักษ์ บูรณะฟื้นฟูโบราณสถาน จึงเริ่มงานอนุรักษ์โบราณสถานเมืองศรีสัชนาลัย จัดเป็นโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย เป็นหนึ่งในเก้าของอุทยานประวัติศาสตร์ ที่กรมศิลปากรดำเนินการบูรณะ และเปิดให้ประชาชนเข้าศึกษาหาความรู้และท่องเที่ยว ระยะเวลาดำเนินการแบ่งเป็น ๓ ระยะ

ระยะที่ ๑ ระหว่าง พ.ศ.๒๔๙๘-๒๕๐๐ รัฐบาลจัดสรรเงินสลากกินแบ่งรัฐบาล ให้กรมศิลปากรปีละ สองแสนบาท เพื่อขุดแต่งโบราณสถานสำคัญๆ เช่น วัดช้างล้อม เจดีย์เจ็ดแถว วัดนางพญา วัดเขาพนมเพลิง

ระยะที่ ๒ พ.ศ.๒๕๐๘-๒๕๑๒ รัฐบาลแต่งตั้งคณะกรรมการปรับปรุงขุดแต่งและบูรณะโบราณสถานเมืองสุโขทัย เมืองศรีสัชนาลัย และเมืองกำแพงเพชร จัดสรรงบประมาณให้ปีละ ๑ ล้านบาท

ระยะที่ ๓ พ.ศ.๒๕๒๕-๒๕๓๓ กรมศิลปากรกำหนดจัดเมืองศรีสัชนาลัย เป็นอุทยานประวัติศาสตร์ ตามหลักการสากลในการบูรณะและอนุรักษ์เมืองโบราณ เช่นเดียวกับโครงการอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย เป็นการเริ่มงานอย่างจริงจังในด้านอนุรักษ์และพัฒนา ทำให้ได้ข้อมูลที่เป็นหลักฐานทางโบราณคดีเพิ่มขึ้นเป็นจำนวนมาก เช่น การพบซากเตาเผาเครื่องสังคโลกมากกว่า ๑๐๐ เตา ซึ่งแสดงว่า ไทยได้มีการผลิตเครื่องสังคโลกมานานกว่า ๗๐๐ ปี รวมทั้งความรู้เกี่ยวกับชุมชนโบราณก่อนกำเนิดเมืองศรีสัชนาลัย

พ.ศ.๒๕๒๙ รัฐบาลอนุมัติงบประมาณ ๑๙-๒๑ ล้านบาท เพื่อพัฒนาและปรับปรุงบริเวณเมืองโบราณศรัสัชนาลัย เช่น ตัดถนนเข้าสู่โบราณสถาน สร้างป้อมยามรักษาการณ์ สร้างศาลาที่พักนักท่องเที่ยว สร้างอาคารให้บริการนักท่องเที่ยวและสำนักงานของอุทยาน

นอกจากนี้ กรมศิลปากรยังได้รับความร่วมมืออย่างดียิ่งจากหน่วยงานเอกชน คือ บริษัทปูนซิเมนต์ไทย จำกัด ได้บริจาคเงินสนับสนุนการดำเนินงานโดยจัดสร้างอาคารคลุมแหล่งเตาเผาและการจัดนิทรรศการแสดงความรู้เกี่ยวกับการผลิตเครื่องสังคโลกในสมัยโบราณ

การดำเนินงานโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ของกรมศิลปากร ลุล่วงไปตามเป้าหมาย และเมื่อวันที่ ๑๗ พฤษภาคม ๒๕๓๓ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี องค์อุปถัมภกมรดกไทย จึงทรงพระกรุณาเสด็จพระราชดำเนินไปเป็นประธาน ทรงประกอบพิธีเปิดอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย และทรงเปิดอาคารคลุมกลุ่มเตาเผาเครื่องสังคโลก หมายเลข ๔๒ และ ๑๒๓ ที่บริษัทปูนซิเมนต์ไทย จำกัด บริจาคเงินก่อสร้างและจัดแสดงด้วย

อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย มีแหล่งโบราณสถานสำคัญๆ ที่น่าสนใจคือ

วัดช้างล้อม ตั้งอยู่เกือบกึ่งกลางเมืองศรีสัชนาลัย ประกอบด้วย เจดีย์ทรงกลมเป็นประธาน ก่อด้วยศิลาแลง กว้างยาวถึงด้านละ ๓๐ เมตร บนฐานเขียงชั้นแรก มีช้างล้อมองค์เจดีย์ ๓๙ เชือก

วัดเจดีย์เจ็ดแถว อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ หรือด้านหน้าของวัดช้างล้อมมีเจดีย์และวิหารขนาดใหญ่รวมทั้งเจดีย์รายขนาดต่างๆ รวมทั้งสิ้น ๓๓ องค์

วัดสวนแก้วอุทยานใหญ่ อยู่ระหว่างวัดเจดีย์เจ็ดแถวกับวัดนางพญา มีเจดีย์ทรงกลมเป็นประธาน และมีวิหารขนาดใหญ่ มีกำแพงศิลาแลงล้อมรอบกว้าง ๔๙.๕๐ เมตร ยาว ๘๔ เมตร

วัดนางพญา อยู่ใกล้กำแพงเมืองด้านทิศใต้ เยื้องประตูรามณรงค์

วัดสวนแก้วอุทยานน้อย สภาพค่อนข้างสมบูรณ์

หลักเมือง อยู่ทางทิศตะวันออกของวัดช้างล้อม ห่างออกไป ๕๐๐ เมตร มีปรางค์ประธาน และด้านหน้ามีมุขซุ้มพระประกอบอาคาร

วัดป่าอุดมสัก อยู่ทางทิศตะวันออกของวัดช้างล้อม ห่างแนวกำแพงเมือง ๒๐๐ เมตร ห่างจากหลักเมือง ๕๐ เมตร

วัดเขาพนมเพลิง มีเจดีย์ทรงกลมเป็นประธาน ด้านหน้ามีวิหารก่อด้วยศิลาแลง ด้านหลังมีมณฑปและเจดีย์ราย ๖ องค์ มีบันไดศิลาแลงเป็นทรงขึ้นด้านหน้าและด้านข้าง

นอกจากนี้ ยังมีแหล่งที่ควรชมอีก เช่น วัดเขาสุวรรณคีรี วัดร้างต่างๆ พระราชวัง ประตูเมือง และแหล่งเตาเผาเครื่องสังคโลก มากกว่า ๑๐๐ เตา ซึ่งบางเตาบูรณะและสร้างอาคารคลุมเป็นแหล่งศึกษาโบราณคดี เครื่องปั้นดินเผาสังคโลก แล้วเปิดให้ประชาชนเข้าชมได้ โดยมีค่าบำรุงโบราณสถาน

อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ได้รับการขึ้นทะเบียนจากสภาอนุสรณ์สถานระหว่างชาติ (ICOMOS) ขององค์การศึกษาวิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ ให้เป็น "มรดกโลก" (World Heritage) แล้วพร้อมกับอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยและอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร เมื่อพุทธศักราช ๒๕๓๕

(ข้อมูล : ศรีสัชนาลัย อุทยานประวัติศาสตร์แห่งใหม่ของไทย ของ สิต วงษ์ชมภู สารกรมศิลปากร ปีที่ ๓ ฉบับที่ ๕ พ.ศ.๒๕๓๓)