ฝ้ายทอมือ เชียงใหม่

เส้นไหม ใยฝ้าย
ช่างภาพ: 

จังหวัดเชียงใหม่ มีการทอผ้าในหลายอำเภอ อาทิ อำเภอเมือง อำเภอสันกำแพง อำเภอสันทราย อำเภอดอยสะเก็ด อำเภอจอมทอง อำเภอแม่ริม อำเภอฮอด และ อำเภอแม่แจ่ม ส่วนใหญ่เป็นผ้าพื้นไม่มีลวดลายหรืออาจเป็นลายง่ายๆ เช่น ลายตาราง ส่วนการทอผ้าที่มีลวดลายสวยงามส่วนใหญ่เป็นลายเฉพาะของกลุ่มคน เช่น ลายน้ำไหล ของไทลื้อ ซิ่นลัวะ ซิ่นยาง เป็นต้น ทำให้ผ้าทอของเชียงใหม่มีหลากหลาย จนยากกำหนดว่าผ้าแบบใด ลายใดเป็นเอกลักษณ์แท้จริง ถึงกระนั้นผ้าทอของเชียงใหม่หลายแห่ง อาทิ ซิ่นตีนจก อำเภอแม่แจ่ม ผ้าทอบ้านไร่ไผ่งาม และผ้าไหม อำเภอสันกำแพง ก็มีชื่อเสียงเล่าขานในความงามอันเป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นนั้นๆ

ศูนย์บริการข้อมูลการค้าการลงทุน จังหวัดเชียงใหม่ กล่าวถึงประวัติศาสตร์การทอผ้าของเมืองเชียงใหม่ไว้ว่า...เสื้อผ้าของชาวบ้านธรรมดาทั่วไป ผู้ชายมักใส่ผ้าเตี่ยว ส่วนผู้หญิงนุ่งซิ่นเหมือนกระโปรงชั้นใน เพียงแต่ใช้วิธีเหน็บเชิงบนของผ้านุ่งโดยไม่ต้องมีเข็มขัดหรือเชือกมัด ชาวบ้านเล่าว่าในสมัยก่อนไม่ค่อยมีเสื้อผ้าใส่นัก พวกที่มีอยู่ก็จะใส่จนเก่า ปะแล้วปะอีก จนบางครั้งผ้าของเดิมแทบจะไม่มีเหลือให้เห็นร่องรอย มีแต่เฉพาะส่วนที่เอามาปะซ่อมเหลืออยู่แทนเสื้อผ้า จึงถือว่าเป็นของแพง หายากสำหรับชาวบ้านที่ยากจน จนกระทั่งไม่อาจมีผ้าซิ่นเต็มผืน ได้แต่ใส่ซิ่นยาวแค่เข่า บางคนถึงกับต้องขอเสื้อผ้าจากคนอื่น บางครั้งถึงกับมีการขโมยผ้าที่ทอค้างอยู่ที่กี่ทอผ้า

หากคนยากจนได้เข้าไปเป็นข้าทาสบริวารบ้านใด ก็มักได้ใส่เสื้อผ้าที่เจ้านายทิ้งแล้ว เรียกกันว่า "ขี้ซากเจ้า" ถือเป็นของมีค่ามากสำหรับบ่าวไพร่ เนื่องจากสมัยนั้นเสื้อผ้าราคาแพงมาก คหบดีฐานะดีเท่านั้นจึงจะมีเสื้อใหม่ใส่ในงานเทศกาลสำคัญ อย่างเช่น แม่หญิงนุ่งซิ่น "ตีนจก" ไหม (ฝ้าย) เชิงวิจิตรงดงาม

การผ้าทอผ้าในเมืองเชียงใหม่ หากเป็นเจ้านายชั้นสูงในคุ้มหรือในราชสำนักจะใช้ไหมในการทอสอดแซมด้วยดิ้นเงินหรือทอง ลวดลายที่ใช้ในการทอเป็นลวดลายดั้งเดิม ความแน่นของลวดลายกับพื้นที่ว่าง จะมีความสมดุลกัน ขึ้นอยู่กับลวดลาย ใช้ขนเม่นเป็นอุปกรณ์ในการจกลาย รักษาเอกลักษณ์ดั้งเดิม คือ วรรณะของสีออกเหลือง (หากเป็นเจ้าของนายชั้นสูงในราชสำนักใช้ดิ้นเงินดิ้นทองแซม พร้อมกับฝ้ายหรือสีที่ใช้จกเพียงสีเดียวก็มี) ตีนซิ่นนิยมใช้สองสี คือ ดำ และแดง ใช้เทคนิคในการเกาะเส้นด้าย ขณะที่ทอสีดำอยู่ด้านบน และสีแดงอยู่ด้านล่าง หรือในบางครั้งจะใช้สีแดง (ก่ำ) เพียงสีเดียว การต่อตีนซิ่น ตัวซิ่น และหัวซิ่น ใช้เย็บด้วยมือ และฝ้ายที่ใช้จกลวดลายแบบดั้งเดิม มักใช้ฝ้ายเมืองจก (ฝ้ายปั่นมือ) ต่อมาจึงใช้ฝ้ายพ่ายจกลวดลายแทน