เสน่ห์ผ้าซิ่นตีนจกล้านนา

เส้นไหม ใยฝ้าย
ช่างภาพ: 

พรพรรณ เขียววัน ลูกสาวคุณทิวาพร เจ้าของร้านผ้าซิ่นตีนจกล้านนา ผู้หลงใหลในเสน่ห์ผ้าซิ่นตีนจกล้านนา บอกเราว่า ครอบครัวของเธอทอซิ่นตีนจกมานาน20กว่าปีแล้ว ซิ่นสีชมพูที่เธอนุ่งนั้น เป็นซิ่นตีนจกฝ้ายทอมือ ของ อำเภอลอง จังหวัดแพร่

เมืองลองในอดีต เป็นเมืองหน้าด่านสำคัญเมืองหนึ่งทางทิศใต้ของอาณาจักรล้านนา เป็นเมืองของชาวไทยวนหรือชาวไทยโยนก ที่มีวัฒนธรรมต่างๆ รวมทั้งด้านการแต่งกายเป็นแบบเดียวกับชาวโยนกเมืองอื่นในอาณาจักรล้านนาโดยทั่วไป ชาวล้านนาส่วนใหญ่เป็นพวกไทยวน ซึ่งมีเทคนิคและศิลปะในการทอผ้าในรูปแบบของตนเอง ผู้หญิงไทยวนนิยมแต่งกายด้วยผ้าซิ่นทอชนิดต่างๆ และผ้าซิ่นตีนจกเป็นผ้าซิ่นที่ทอขึ้นเพื่อใช้ในโอกาสพิเศษ โดยวัสดุที่ใช้ในการทอมีทั้งที่เป็นฝ้ายไหม ดิ้นเงิน ดิ้นทอง ทอเป็นผ้าลวดลายสวยงาม

การทอผ้าตีนจกของชาวเมืองลอง เริ่มขึ้นมานานเพียงใดไม่ปรากฏหลักฐาน แต่สันนิษฐานว่าความรุ่งเรืองของเมืองลองมีมานานกว่า 200 ปี จากหลักฐานภาพถ่ายเจ้านายฝ่ายหญิงของเมืองแพร่ในสมัยก่อน พ.ศ.2445 พบว่า ผ้าซิ่นที่ใช้สวมใส่จะมีเชิงซิ่นเป็นตีนจก ซึ่งน่าจะเป็นซิ่นตีนจกที่ทอขึ้นโดยช่างทอผ้าชาวเมืองลอง นอกจากนี้หลักฐานการใช้ผ้าทอตีนจกเมืองลองในการแต่งกายของชาวเมืองลองยังปรากฏมานานนับร้อยปี หลักฐานคือภาพจิตรกรรมฝาผนังที่ วัดเวียงต้า ตำบลเวียงต้า อำเภอลอง เป็นภาพวิถีชีวิตความเชื่อการแต่งกายของชาวบ้านเวียงต้าซึ่งเป็นคนเมืองลองในยุคนั้น ผู้หญิงในภาพใช้สวมใส่เป็นซิ่นตีนจก

ผ้าจกเมืองลองเป็นผ้าทอที่มีลวดลายและสีที่งดงาม ในอดีตส่วนใหญ่เป็นการทอเพื่อนำมาต่อกับผ้าถุงหรือที่เรียกว่า "ซิ่น" เป็นเชิงตีนซิ่น เรียกว่า "ซิ่นตีนจก" และมีการสืบทอดวัฒนธรรมการทอผ้าตีนจกมาจนถึงปัจจุบัน ที่มีความสวยงามบอกถึงฐานะและสังคมของผู้สวมใส่

กว่าจะมาเป็นผ้าทอตีนจกผืนหนึ่งนั้นต้องใช้ความอดทนและพยายามมากทีเดียว เริ่มตั้งแต่การปลูกฝ้าย เก็บฝ้าย อีดหรือปั่นเอาเม็ดฝ้ายออก นำไปตีในตะกร้าให้ฝ้ายนั้นขึ้นฟู นำมาม้วนเป็นหลอดๆ และนำไปทำเป็นเส้นเล็กๆ เพื่อนำไปย้อมสีธรรมชาติ เช่น ครั่ง (สีแดง) คราม(สีน้ำเงิน) และสีอื่นๆ จากนั้นจึงนำมาทอเป็นผืน การทอซิ่นตีนจกใช้ขนเม่นหรือไม้แหลม ควักทีละเส้น ทีละเส้น จนสำเร็จออกมาเป็นผืนผ้าที่มีลวดลายสวยงาม

ลวดลายผ้าตีนจกของอำเภอลองนั้นมีหลากหลายเป็นร้อยลาย อาทิ ลายนกกินน้ำร่วมต้น ลายขามดแดง ลายพุ่มดอก ลายผักแว่น ลายดอกมะลิ คนโบราณเห็นต้นไม้ ใบไม้ สัตว์ต่างๆก็เอามาถักทอเป็นลายผ้านุ่ง และมีการประยุกต์ลายใหม่ๆ เช่น ลายหัวใจ แต่งเติมเข้าไปให้ดูร่วมสมัยและงดงามยิ่งขึ้น