ข้าวธัญสิริน : พันธุ์ข้าวเหนียวพระราชทานนามจาก

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
รายงานพิเศษ

คณะเอสซีจีลำปาง นำโดย ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล กรรมการปูนซิเมนต์ไทย เลขาธิการมูลนิธิชัยพัฒนา คณะผู้บริหารพร้อมคณะสื่อมวลชนเข้าเยี่ยมชม 15 ฐานการเรียนรู้ สถานีการเรียนรู้ สถานีปลูกคิดปันสุข ฮอมผะหญา สาสบหก ท่ามกลางแสงแดดที่แผดจ้าในช่วงเหมันตฤดู ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล เป็นพรีเซ็นเตอร์นำเกี่ยวข้าวพร้อมด้วย ธาริษา วัฒนเกส ผู้ว่าแบงก์ชาติหญิงคนแรกของเมืองไทย อาคันตุกะ คณะผู้บริหารปูนลำปาง และผู้นำชุมชนที่สถานีผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าว เพื่อให้คณะสื่อมวลชนบันทึกภาพถ่ายผลงานแห่งความภาคภูมิใจของชาวนาที่สาสบหก

สถานีพันธุ์ข้าวแห่งนี้แห่งเดียวมีเรื่องราวที่เรียนรู้ไม่รู้จบ ชาวสาสบหกยังได้เรียนรู้ในเรื่องการปลูกข้าว เพื่อคัดเมล็ดพันธุ์ที่ทนทานและให้ผลผลิตที่มีคุณภาพ บ้านสาสบหกจึงเป็นชุมชนต้นแบบการถ่ายทอดการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวเพื่อกระจายไปสู่ชุมชนเครือข่ายอื่นๆ เป็นการสนับสนุนองค์ความรู้แก่เกษตรกรให้สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืนในภาวะที่เกษตรกรขาดแคลนเมล็ดข้าวพันธุ์ดี "ธัญสิริน" พันธุ์ข้าวเหนียวที่ได้รับพระราชทานนามจาก สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ต้านโรคใบไหม้ ให้ผลผลิตสูง ทั้งนี้ยังมีเป้าหมายต่อไปของชาวสาสบหกคือ การปลูกข้าวที่ไม่ใช้สารเคมีทุกชนิดเพื่อให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพสูงและปลอดภัยจากสารพิษ

สื่อมวลชนจากหลายสำนักให้ความสนใจซักถามรายละเอียดจาก ดร.กัญญณัช (ปัทมา) ศิริธัญญา มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา ถึงความเป็นมาว่า ในช่วงพ.ศ.2550 ดร.ธีรยุทธ ตู้จินดา ได้เข้าไปแก้ไขปัญหาข้าว กข.6ที่นำมาใช้ในการบริโภคที่จังหวัดน่าน เกิดปัญหาต้นกล้าล้มเกิดโรคไหม้ตายทั้งแปลงเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นหลังจากน้ำท่วม เกษตรกรจังหวัดน่าน ได้รับความเดือดร้อนทั้งในตัวอำเภอเมือง เขตบ้านสา ตำบลสายแก้ว จำเป็นต้องขวนขวายหาเมล็ดพันธุ์ข้าวจากแหล่งอื่นเข้ามาเป็นจุดเริ่มต้นของการเข้าไปทำงานแก้ไขปัญหา จึงได้คิดค้นเลือกพันธุ์ข้าวบริสุทธิ์ปลูกร่วมกับเกษตรและหน่วยงานสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) นำขึ้นถวาย สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชทานนามว่า "ข้าวธัญสิริน"

ข้าวธัญสิริน มีคุณสมบัติเหมือนข้าว กข.6 แต่มีความทนทานกว่ามาก เกษตรกรทดลองปลูกเพื่อใช้บริโภคเองมีความนุ่มเหมือนข้าว กข.6 แต่ความหอมสู้ข้าว กข.6ไม่ได้ แต่มีคุณสมบัติเด่น คือ ต้านทานต่อโรคไหม้ เป็นงานที่วิจัยจากบนหิ้งสู่ผืนนา ในช่วงที่ฝนตกพรำๆ มีความร้อน และยังมีความชื้นสะสมอยู่ในดิน โรคไหม้ก็จะเกิดกับกลุ่มข้าวทุกพันธุ์ โดยเฉพาะเป็นปัญหาใหญ่ในจังหวัดน่าน

เมื่อแก้ไขปัญหาโรคข้าวไหม้ในจังหวัดน่านก็เผยแพร่ข้อมูลไปยังจังหวัดลำปาง ขยายเครือข่ายไปยังบ้านสามขา บ้านสาสบหก และขยับขยายต่อไปยังจังหวัดในภาคอีสาน ด้วยการทำงานร่วมกับอบจ.หนองคาย บึงกาฬ ถ้าหากจังหวัดอื่นๆมีปัญหาประสงค์จะให้มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา เข้าไปช่วยแก้ไข หากเกษตรกรรายใดในจังหวัดต่างๆมีปัญหาสามารถติดต่อเข้ามาได้

ขณะนี้ชาวบ้านพร้อมใจกันปลูกข้าวธัญสิริน ซึ่งได้รับการรับรองพันธุ์ข้าวเรียบร้อยแล้ว ถึงผืนนาจะมีจำนวนน้อยแต่ก็สามารถปลูกข้าวธัญสิรินได้พอกินพอเหลือแล้ว ทั้งนี้เป็นการปลูกนาปียังไม่สามารถปลูกได้ปีละหลายครั้ง จึงเป็นการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าไปก่อน คือปลูกข้าวในช่วงวันแม่ในเดือนสิงหาคม และเกี่ยวข้าวในช่วงวันพ่อเดือนธันวาคม เป็นการปลูกข้าวระยะสั้นที่ได้ผลผลิตดีที่สุด

ที่สถานีผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวยังได้สาธิตข้าวเหนียวพันธุ์หมาตื่นเป็นข้าวพื้นเมืองของชาวบ้านเป็นการเรียกชื่อตามสรรพคุณ คุณภาพใกล้เคียงกับข้าว กข.6ปลูกเพื่อกินเองเหลือก็ขายได้ ให้ทำเมล็ดพันธุ์ด้วยตัวเองบนพื้นที่ 2 ไร่ แต่ก่อนใช้พื้นที่ 10 กิโลกรัม/ไร่ปลูกข้าวครั้งเดียวได้ผลผลิตเพิ่มมากขึ้น ที่บ้านสามขา น้ำฝาย สาสบหกสามารถขายเมล็ดพันธุ์ที่ได้มาตรฐานด้วย คำว่า ข้าวหมาตื่นเป็นที่สนใจ และสร้างความขบขันของคณะสื่อมวลชนเป็นอย่างยิ่ง

สถานี "การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ดิน น้ำ ป่า" ผลจากการสร้างฝายชะลอน้ำและงานวิจัยชุมชนทำให้ชาวสาสบหกมีระบบความคิดที่เป็นเหตุผล มีความรักและผูกพันกับการเป็นเจ้าของสายน้ำและผืนป่าของตัวเอง มีหน้าที่ช่วยกันดูแลดินและน้ำ ป่าชุมชนจึงกลับมาเป็นอู่ข้าวอู่น้ำให้กับชาวสาสบหกได้อีกครั้งหนึ่ง เรียกได้ว่าชาวบ้านได้ซูเปอร์มาร์เก็ตกลางป่า ผลผลิตอาหารจากป่าเป็นจำนวนมากมายใช้เป็นอาหารได้อย่างเหลือเฟือ อีกทั้งยังมีเหลือนำมาขายเป็นอาชีพหลักรวมทั้งมีรายได้เสริม

การเลี้ยงกบแบบครบวงจร น้ำจากประปาภูเขานำมาใช้เลี้ยงกบที่ต้องการน้ำสะอาดได้อย่างครบวงจร น้ำที่ปราศจากคลอรีนทำให้กบเจริญเติบโตได้เป็นอย่างดีมีขนาดใหญ่กว่ากบโดยทั่วไป การเลี้ยงไก่ชนพลิกชีวิตแบ่งปันชุมชน เพราะการเลี้ยงไก่ชนพันธุ์ดีเป็นศิลปะสืบทอดจากบรรพบุรุษด้วยการใช้น้ำสะอาดจากประปาภูเขาและน้ำหมักชีวภาพทำความสะอาดเล้าไก่ เพื่อช่วยกันรักษาสภาพแวดล้อมของชุมชน

ภูมิปัญญาการเลี้ยงผึ้งป่า ด้วยการสร้างโพรงผึ้ง แล้วปล่อยฝูงผึ้งออกหาเกสรดอกไม้ในธรรมชาติ น้ำผึ้งจะช่วยสร้างรายได้ อีกทั้งผึ้งยังช่วยขยายพันธุ์ไม้ป่าให้เพิ่มมากขึ้นอีกด้วย

เครื่องจักสาน ภูมิปัญญาที่อยู่คู่กับท้องถิ่นมาโดยตลอด เป็นการช่วยกันอนุรักษ์ป่าไม้ ทำให้ไม้ไผ่เพิ่มมากขึ้นอีกทั้งทำให้ผู้สูงอายุได้รวมกลุ่มกันทำงานมีอาชีพเสริมสร้างรายได้ในชีวิตประจำวัน กลุ่มจักสานป้าพรหม พ่อศรี พ่อปา สร้างรายได้เป็นอย่างดี ทั้งนี้พ่อศรีสาธิตสุ่มไก่ชนมีความแข็งแรงมากรับน้ำหนักได้ดีสามารถนำไปเป็นเฟอร์นิเจอร์ประดับตกแต่งบ้านสวยๆได้อย่างดี ด้วยสนนราคาเพียง100บาท 250บาท

"สุ่มไก่ชนชุบชีวิตพวกเรา เวลานี้ต้องสั่งซื้อล่วงหน้าเพราะผลิตไม่เพียงพอจำหน่ายแล้ว เครื่องจักสานนี้ดีกว่าพลาสติกที่ทิ้งแล้วเป็นปัญหาต่อสิ่งแวดล้อม"

สถานีเกษตรอินทรีย์ ชาวสาสบหกได้ปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตให้กลับมาพึ่งพาตนเองให้สอดคล้องกับวิถีธรรมชาติทั้งเรื่องการอุปโภคบริโภค อีกทั้งร่วมกันรณรงค์วิถีชีวิตเกษตรอินทรีย์พร้อมแบ่งปันและเป็นการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ในการทำเกษตรอินทรีย์ ที่สาสบหกกรีนปลูกผักอินทรีย์ปันความสุขจากบ้านสาสบหก มีการจัดเวลาในการปลูกผัก ในช่วงเดือนมกราคม ปลูกมะนอย ถั่วฝักยาว เดือนกุมภาพันธ์ ปลูกบวบเหลี่ยม ฟักทอง มะเขือ พริก เดือนมีนาคมเป็นช่วงเก็บผลผลิตจนถึงเดือนมิถุนายน ในเดือนตุลาคม มะเขือเจ้าพระยา ผักกวางตุ้ง ผักชีลาว เดือนธันวาคม ผักชี กระเทียม หอมแดง ผักสลัด ขณะเดียวกันชาวสาสบหกยังช่วยกันเลี้ยงหมูหลุมแบบธรรมชาติด้วยวัตถุดิบในท้องถิ่นจากธรรมชาติทำให้ไม่มีกลิ่นเหม็น และไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ทั้งยังมีมูลของหมูสามารถใช้ประโยชน์ ช่วยลดต้นทุนและทำให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มมากขึ้นอีก

สถานี "ถักทอชีวิตและมิตรภาพ" ชาวสาสบหกตั้งกลุ่มถักทอขึ้นเพราะต้องการใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ นับตั้งแต่การเรียนรู้การถักไนลอนเป็นข้าวของเครื่องใช้ ตะกร้า ถุงใส่ของ จากกลุ่มผู้สูงอายุในชุมชนแล้วจึงพัฒนาไปสู่การถักทอเพื่อใช้ประโยชน์ในครอบครัว ผ้าปูโต๊ะ จานรองแก้ว ผ้าคลุมกล่องกระดาษทิชชู ทั้งหมดนี้เกิดจากงานศิลปะที่งดงามสร้างรายได้เสริมให้กับครอบครัว ผลงานสำคัญที่ชาวบ้านสาสบหกช่วยกันสร้างลวดลายไก่ฟ้า หงส์ขาวที่เคยนำทูลเกล้าฯถวายสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารีเมื่อครั้งเสด็จมาเยือนอุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน

สถานี "โฮมสเตย์" สัมผัสวิถีชีวิตที่ยั่งยืนของชุมชน ทำให้ผู้มาเยือนรู้สึกว่าได้รับการดูแลอย่างอบอุ่นเสมือนหนึ่งเป็นญาติมิตรในท่ามกลางวิถีชีวิตที่เรียบง่ายและงดงาม รายได้การบริหารงานกลุ่มโฮมสเตย์เก็บไว้เพื่อเป็นเงินกองทุนสาธารณะสำหรับใช้จ่ายเกี่ยวกับป่า การดับไฟป่า การลาดตระเวน การทำฝาย ทั้งนี้ค่าใช้จ่ายสำหรับผู้มาเยือนไม่สูงมากเมื่อนำมาเปรียบเทียบกับที่อื่นๆ และยังได้รับการปันน้ำใจเป็นอย่างดียิ่ง ทั้งนี้ชาวสาสบหกได้มีโอกาสถ่ายทอดความรู้ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และวิถีชีวิตชุมชนโดยเฉพาะการทำฝายให้กับเยาวชนและผู้ที่มีความประสงค์จะมาเรียนรู้ ทำให้คนในชุมชนเกิดความภาคภูมิใจในท้องถิ่นของตนเอง ขณะเดียวกันชาวสาสบหกได้ทำบุญโดยไม่ต้องเดินทางไปถึงที่วัดวาอาราม เมื่อเยาวชนได้มาเรียนรู้แล้ว บางคนอยู่บ้านยังไม่เคยหุงข้าว ถูบ้านด้วยตัวเอง แต่เมื่อเข้ามามีส่วนร่วมทำกิจกรรมแล้ว เมื่อกลับบ้านก็ทำตัวดีช่วยพ่อแม่ทำงานบ้าน

สถานีฝายเปลี่ยนชีวิตนับตั้งแต่ พ.ศ.2550เอสซีจีลำปางได้เชิญชวนชาวชุมชนสาสบหกเข้าร่วมกิจกรรมฝายชะลอน้ำในโครงการเอสซีจีรักษ์น้ำเพื่ออนาคต พาผู้แทนชุมชนไปศึกษาดูงานที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ บ้านป่าสักงาม อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ ห้องทดลองทางธรรมชาติที่ทรงประสิทธิภาพของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้เข้าใจในกระบวนการสร้างฝายชะลอน้ำอย่างถูกต้องตามศาสตร์ของพระราชา ชาวสาสบหกได้นำกลับมาทดลองใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น ทั้งนี้วันที่ 16 สิงหาคม เป็นครั้งแรกที่ชาวบ้านได้ร่วมมือกันสร้างฝายตามแนวพระราชดำริจำนวน 82 ฝาย เพื่อถวายแด่พ่อหลวงของแผ่นดิน โดยมีทีมงานเอสซีจีเป็นพี่เลี้ยง

ทีมงานเอสซีจีได้พาผู้แทนชุมชนไปดูงานที่บ้านสามขา เพื่อดูผลงานความสำเร็จของการสร้างฝายชะลอน้ำแล้วกลับไปร่วมแรงสร้างฝายชะลอน้ำ เกิดความคิดในการสร้างฝายให้สอดคล้องกับวิถีชีวิต ด้วยการทำฝายครอบครัวมีป้ายชื่อของคนในครอบครัวปักไว้ที่ฝายด้วย จำนวนฝายเพิ่มจำนวนขึ้นส่งผลให้บ้านสาสบหกไม่ถูกน้ำท่วมในช่วงที่มีพายุนกเต็นเข้ามาโหมกระหน่ำในพื้นที่ภาคเหนือของเมืองไทย เมื่อพ.ศ.2553ชาวชุมชนยังได้ร่วมมือกันทำแนวกันไฟเพื่อป้องกันไฟป่า ทำให้ป่าฟื้นคืนชีพขึ้นมาได้และอุดมสมบูรณ์ มีน้ำเพียงพอต่อการทำการเกษตรและสามารถต่อประปาภูเขาเข้ามาใช้ภายในหมู่บ้าน นำไปสู่การทำกิจกรรมอื่นๆเพื่อสร้างรายได้สู่ชุมชน ทำให้ชาวบ้านเกิดการเรียนรู้ ที่สำคัญยังได้มีการสื่อสารพูดคุยสร้างความเข้าใจกันมากยิ่งขึ้น นำไปสู่การแก้ไขปัญหาต่างๆของชุมชนได้อย่างเหมาะสมด้วย

ชาวปูนลำปางและชุมชนยังร่วมมือกันจัดนิทรรศการย้อนเวลา 101 ปี ของเอสซีจี สถานีรถไฟสร้าง เมื่อพ.ศ.2459 รถไฟจากกรุงเทพฯ ขบวนที่ 2 ขนส่งปูนซีเมนต์มาถึงลำปางเป็นครั้งแรก ปูนซีเมนต์ไม่ได้เป็นคนแปลกหน้าในลำปาง บ้านคมสันสร้างด้วยปูนซีเมนต์ทางรถไฟพลิกโฉมบ้านเมืองในลำปางที่สร้างขึ้น ตั้งแต่ พ.ศ.2459 เป็นต้นไป บ้านไม้เปลี่ยนแปลงมาเป็นบ้านครึ่งตึกครึ่งไม้ กาดตองก้าและสบดี๋เริ่มจนหมดหมายสำคัญในจังหวัดลำปาง พวกเราคุ้นเคยที่ได้ใช้สินค้าจากปูนซิเมนต์ไทย ใช้ในการก่อสร้างสถานีรถไฟนครลำปาง พ.ศ.2459 สร้างสะพานรัษฎาภิเษก

อุโมงค์รถไฟสถานีถ้ำขุนตาล พ.ศ.2461 เส้นทางรถไฟในช่วงแรกๆ พ.ศ.2476 สายหลวงสบหก สายหอนาฬิกา สาธารณูปโภคต่างๆ ผลักดันให้ลำปางเกิดการพัฒนาเศรษฐกิจอย่างพลิกโฉมตลอดเส้นทาง การตกแต่งสถานีอุโมงค์รถไฟสถานีถ้ำขุนตาลเห็นเด่นชัดด้วยเป็นการจุดเทียนเป็นรูปดาวหกเหลี่ยม สะพานรัชฎาภิเษกสะท้อนอารยธรรมสมัยรถไฟหลวง สินค้าที่ใช้ในการก่อสร้าง ปูนซีเมนต์ตามพระราชปรารภของ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่6) ปัจจุบันสะพานเหล็กข้ามแม่น้ำบนเส้นทางรถไฟสายเหนือล้วนผุพังไปหมดแล้ว รัชกาลที่ 6ทรงมีพระบรมราชโองการให้ตั้งบริษัทจำกัด เพื่อผลิตปูนซีเมนต์ให้ประเทศไทยมีปูนซีเมนต์ใช้เอง เพราะการพึ่งพาจากต่างประเทศ และจัดสรรทรัพยากรให้มีใช้อย่างคุ้มค่า ในช่วงพ.ศ.2456 แต่เนื่องจากเส้นทางคมนาคมระหว่างกรุงเทพฯ-ลำปางนั้นลำบาก การขนส่งสินค้าทางเรือจากกรุงเทพฯมาตาแม่น้ำวังนานนับเดือน การขนส่งปูนซีเมนต์จึงนับว่าเป็นไปได้ยาก

สถานีลำปาง 101 ปีของเอสซีจี อนาคตข้างหน้าของเอสซีจีเปิดมิติใหม่ อุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ต้องปรับเปลี่ยนตามสภาพแวดล้อมของโลกการค้าขยายไปยังประเทศเพื่อนบ้าน สถานะแต่ละประเทศไม่เหมือนกัน การลงทุนในประเทศและนอกประเทศต้องทันโลกด้วย สินค้าก็ต้องมีการปรับตัวถ้าทำอย่างเดิมก็ไม่ทันการ จำเป็นต้องปรับตัวให้ทันสมัย ขณะเดียวกันก็ต้องช่วยเหลือประชาชนเป็นเรื่องจำเป็นให้ขยายผลต่อไปด้วย มติของน้ำ ฝายชะลอน้ำเห็นผล เข้าใจ เข้าถึงแล้ว การบริหารจัดการน้ำจะทำอย่างไรที่บ้านสามขา การเกษตร ไฟฟ้า ก็ต้องขับเคลื่อนไปด้วยกันขึ้นอยู่กับความพร้อมของหน่วยงาน หน่วยงานการปิโตรเลียมแห่งประเทศไทย (ปตท.) เน้นเรื่องหญ้าแฝก เอสซีจีเน้นเรื่องน้ำ กิจกรรมที่ก่อประโยชน์ให้เกิดขึ้นกับส่วนรวม

การมีส่วนร่วมของชาวชุมชนในการสืบสานตำนานเรื่องราวของบรรพบุรุษให้เป็นเครื่องมือสร้างกระบวนการคิดและการมีส่วนร่วมในชุมชน หัวใจสำคัญ คือ การส่งเสริมเยาวชนให้ตื่นตัวเป็นอนาคตของชาติมีการสานต่องานเป็นวัฏจักรย่อมไม่มีอะไรแน่นอน คนหนุ่มสาวสนใจที่จะเข้ามาเรียนรู้งานในโครงการพระราชดำริ ภายในโรงเรียนถึงระดับมหาวิทยาลัยจัดโปรแกรมพานักเรียนนักศึกษาเข้าไปดูงานที่บ้านสามขา บ้านสาสบหกและอีกหลายหมู่บ้านที่ประสบความสำเร็จ การทำงานของปูนลำปางร่วมกับชุมชนนำมาถอดบทเรียนให้คนใฝ่รู้เป็นตัวอย่างจับต้องได้ นักวิชาการจับกลุ่มชาวบ้านในท้องถิ่นเป็นตัวกลางยกระดับสร้างงานวิจัย ทั้งนี้สื่อมวลชนมีบทบาทสำคัญในการสื่อสารกระจายข่าวไปทั่ว

การย้อนเวลากลับสู่สามัญชนหรือที่เรียกกันว่าBack to the Nature เพื่อให้เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืนเมื่อเยาวชนรุ่นใหม่เรียนจบได้รับการยอมรับฝีมือความสามารถ ขณะนี้บริษัทโฮย่าเน้นความสำคัญของการทำงานอยู่รวมกันเป็นครอบครัว แม้เงินเดือนน้อยกว่าแต่การได้ทำงานอยู่กับบ้านมีค่าใช้จ่ายน้อยลงกว่าการแต่งตัวสวยเพื่อออกไปทำงานนอกบ้าน