รวมพลังสร้างฝายชะลอน้ำ 50,000 ฝาย น้อมเกล้าฯ ถวาย ฉลองครบรอบ 100 ปีเอสซีจีในปี 2556

รักษ์น้ำเพื่ออนาคต

เป็นเวลา 30 ปีแล้วที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ คือต้นแบบแห่งความสำเร็จในการจัดการลุ่มน้ำเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2525 อย่างต่อเนื่อง ต้นทางเป็นป่าไม้ ปลายทางเป็นประมง ระหว่างทางเป็นเกษตรกรรมและอื่นๆที่เกี่ยวข้อง ดำเนินการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำ ป่าขุนแม่กวงมีเป้าหมายให้ "คนอยู่กับป่าอย่างยั่งยืน" ด้วยพระราชดำริ "การจะให้เขารักษาป่า ต้องปลูกป่าในใจคนให้ได้เสียก่อน แล้วเขาจะปลูกป่าลงบนแผ่นดิน"

คณิต ธนูธรรมเจริญ นักวิชาการป่าไม้ชำนาญการ ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ในฐานะวิทยากรเปิดประเด็นให้สื่อมวลชนที่เข้าร่วมกิจกรรมSCGรักษ์น้ำเพื่ออนาคต "สร้างฝายในใจคน...สู่ชุมชนยั่งยืน" เข้ามาศึกษาดูงานที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ อันเนื่องมาจากพระราชดำริก่อนที่จะลงภาคสนามรวมพลังสร้างฝายชะลอน้ำที่จังหวัดลำปาง "เมื่อ30ปีก่อนที่ห้วยฮ่องไคร้เสื่อมโทรมมากจากการบุกรุกทำลายป่าไม้ เกิดภาวะแห้งแล้ง พื้นที่ต้นน้ำลำธารเสื่อมโทรม ฤดูกาลเปลี่ยนแปลงส่งผลกระทบต่ออาชีพการเกษตรกลายเป็นทุกข์ร้อนของคนส่วนใหญ่ในชนบท พระเจ้าอยู่หัวรับสั่งว่าจะทำประโยชน์เพื่อให้คนหัวเราะได้ภายใน5ปี เวลานี้ป่าที่นี่อุดมสมบูรณ์มากกลายเป็นห้องเรียนและสถานที่ดูงานของอาคันตุกะจากทั่วโลก สมเด็จพระราชาธิบดีโมโซโซที่1แห่งราชอาณาจักรเลโซโท พระราชอาคันตุกะทรงนำหลักเศรษฐกิจพอเพียงไปปรับใช้ในประเทศ ขณะเดียวกันทางไจก้าขอให้ผมไปที่เซเนกัล อาฟริกาใต้เพื่อนำองค์ความรู้ของพระเจ้าอยู่หัวเมืองไทยในการฟื้นฟูต้นน้ำลำธารไปเผยแพร่ความรู้ ในปีหนึ่งๆมีหน่วยงานและสถาบันการศึกษาเข้ามาศึกษางานที่นี่เป็นจำนวนกว่าแสนคน"

ขณะนี้ป่าห้วยฮ่องไคร้เป็นป่าเต็งรังสีเขียวเต็มต้น เพราะผืนดินชุ่มชื้นเนื่องจากใบไม้ทับถมหนาหลายชั้น ป่าที่นี่จะเริ่มทิ้งใบปลายเดือนมีนาคมหรือกลางเดือนเมษายนในขณะที่ป่าไม้บริเวณอื่นๆทิ้งใบกันทั้งป่าเหลือเพียงกิ่งก้านสาขาจนเกิดไฟไหม้ป่าลามทุ่งหลายแห่ง อุณหภูมิที่ห้วยฮ่องไคร้จะเย็นลง2องศาเซลเซียสในรอบ30ปี ขณะนี้ที่นี่อุณหภูมิ18 องศาในขณะที่ตัวเมืองเชียงใหม่อุณหภูมิ 22 องศา จากการเก็บข้อมูลเป็นเวลา28ปีน้ำจะเก็บตามผืนดินต้นไม้ดูดไปใช้ไม่ทันกลายเป็นน้ำท่าไหลไปตามพื้นผิวลงห้วย เมื่อมีฝายต้นน้ำลำธารทำให้น้ำไหลช้าลงโอกาสที่จะทำความเสียหายผืนดินไร่นาลดน้อยลง ป่าชุมชื้นขึ้นย่อมดูดซับน้ำลงใต้ดินกักเก็บน้ำลงใต้บาดาล เป็นความภาคภูมิใจอย่างยิ่งที่ป่าห้วยฮ่องไคร้ที่เป็นป่าเต็งรังกำลังจะพัฒนารุกคืบเป็นป่าไม้เบญจพรรณ 45% เมื่อมีการสำรวจไม้ 470 ชนิด เป็นป่าไม้ดงดิบ 20 ชนิด ธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์ทำให้สัตว์ป่าคืนกลับมา เวลานี้มีนกยูงกลับมาอยู่เป็นร้อยตัวแล้ว

ชาวบ้านหลายชุมชนได้ประโยชน์จากการร่วมด้วยช่วยกันอนุรักษ์ป่าไม้ ร่วมมือกัน ไม่ตัดไม้ทำลายป่าหรือเข้ามาล่าสัตว์ ชาวบ้านสร้างรายได้ให้ตัวเองหาของป่าไปกินและจำหน่าย เห็ด หน่อไม้ ไข่มดแดง หนอน ดักแด้ ขี้เหล็ก และช่วยกันปลูกเสริมเพื่อจะเก็บของป่าเหล่านี้ไปใช้ประโยชน์ได้

"เอสซีจีทำโครงการซีเอสอาร์ตั้งแต่สมัยคุณพารณ อิศรเสนา ณ อยุธยา ได้พาผู้นำชุมชนจากจังหวัดลำปางเข้ามาอบรมศึกษาดูงานที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ อาทิ คุณชาญ อุทธิยะ หรือหนานชาญ ผู้นำชุมชนจากบ้านสามขา อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง คุณสมชาย งามสม แกนนำชาวบ้านสาสบหก อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง ระเบิดจากภายในจนเกิดแรงบันดาลใจร่วมกันสร้างฝายในชุมชนนำความชุ่มชื้นกลับคืน มีการจัดทำหลักสูตรร่วมกับชาวบ้านเพื่อนำความรู้ไปให้ชุมชน พื้นที่ล้านนามีความอุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากรธรรมชาติ" คณิต ธนูธรรมเจริญกล่าวถึงเรื่องราวงานชุมชนของเอสซีจีในอดีต

ผู้นำบางคนตลอดจนชาวบ้านเข้ามาดูงานเพียงครั้งเดียว บางคนดูงานหลายครั้งถึงจะระเบิดจากภายในไปดำเนินการ ทั้งนี้ย่อมขึ้นอยู่กับประสบการณ์ชีวิตบุญทำกรรมแต่งแล้วแต่จริตของแต่ละคน บางคนเพียงมาเที่ยวห้วยฮ่องไคร้เพียงครั้งเดียวก็คลิกแนวทางไปลงมือไปสร้างประโยชน์ในชุมชน

กระบวนการปลูกป่าในใจคน คือจัดการเรียนรู้ให้ชาวบ้านเกิดความรู้ความเข้าใจในคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตระหนักในคุณค่าทรัพยากรของชุมชนตัวเองอย่างเข้าใจเข้าถึงหลายกระบวนการในการปลูกป่าในใจคน การปลูกไม้ 3 อย่างที่แตกต่างกัน ไม้ผล ไม้โตเร็ว ไม้เศรษฐกิจ เพื่อทำให้เกิดป่าไม้แบบผสมผสานและสร้างความสมดุลแก่ธรรมชาติอย่างยั่งยืน สามารถตอบสนองความต้องการของรัฐและชุมชนได้ และจะให้ประชาชนมีจิตสำนึกร่วมกันในการรักษาป่าไม้ "เจ้าหน้าที่ป่าไม้ควรปลูกต้นไม้ลงในใจคนเสียก่อน แล้วคนเหล่านั้นก็จะพากันปลูกต้นไม้ลงบนแผ่นดินและรักษาต้นไม้ด้วยตนเอง"

การปลูกป่า 3 อย่างให้ประโยชน์ 4 อย่างได้ไม้ผล ไม้สร้างบ้าน ไม้ฟืน ได้ประโยชน์สี่อย่าง เป็นแหล่งอาหารและสมุนไพรชุมชน เป็นแหล่งพึงพิงใช้สอย เสริมสร้างรายได้ เป็นแหล่งไม้ฟืนเชื้อเพลิง เป็นแหล่งอนุรักษ์ดินและต้นน้ำลำธารด้วย การปลูกป่าถ้าจะให้ราษฎรมีประโยชน์ให้เขาอยู่ได้ใช้วิธีการปลูกไม้ 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง ไม้ใช้สอย ไม้กินได้ ไม้เศรษฐกิจ ปลูกรองรับการชลประทาน ปลูกรับซับน้ำ ปลูกอุดช่วงไหล่ตามร่องห้วย โดยรับน้ำฝนอย่างเดียว ประโยชน์ 4 อย่างคือระบบอนุรักษ์ดินและน้ำ

ประเภทไม้กินได้ ใช้ต้น หน่อ ใบ ยอด ดอก ผล เป็นอาหาร งิ้ว กระท้อน ขี้เหล็ก มะขม มะแขว่น สมอไทย เสี้ยว ผักหวานป่า มะไฟ มะขามป้อม มะเดื่อ เพกา แค สะเดา เมี่ยง มะม่วงป่า มะเม่า หวาย ไผ่ต่างๆ กระถิน หว้า กล้วย ลำไย ขนุน มะปราง มะหลอด ประคำดีควาย กระบก มะเฟือง

ประเภทไม้ใช้สอยและเสริมสร้างรายได้ ไม้สามารถนำไปปลูกสร้างบ้านเรือน โรงเรือน เครื่องเรือน คอกสัตว์ เครื่องมือในการเกษตร เกวียน คันไถ ด้ามจอบ เสียม มีด ไม้ที่สามารถนำมาทำเป็นเครื่องจักสาน กระบุง ตะกร้า เพื่อนำไปใช้ในครัวเรือน พัฒนาฝีมือเป็นอุตสาหกรรมครัวเรือน นำไปจำหน่ายเป็นรายได้ของชุมชน เรียกว่าไม้เศรษฐกิจของชุมชน มะม่วงป่า มะขามป่า สารภี สัก ประดู่ จำปี จำปา กฤษณา นางพญาเสือโคร่ง(ซากุระเมืองไทย) ไก๋ คูณ ยาง กระถิน มะหาด มะหวีด งิ้ว กระท้อน ตีนเป็ด มะแข่วน สมอไทย เสี้ยว บุนนาค ปีบ ตะแบก รัง เต็ง แดงบ พลวง พะยอม ตะเคียน ฮักหลวง

ประเภทไม้ฟืนเชื้อเพลิง ชุมชนชนบทต้องใช้ไม้ฟืน เพื่อหุงต้มปรุงอาหาร สุมควายตามคอก ไล่ยุง เหลือบ ริ้น ไร การอบถนอมอาหาร ไม้หาด สะเดา มะกอกเกลื้อน ไม้เต้าหลวง กระท้อน ขี้เหล็ก ตีนเป็ด ยมหอม ลำไยป่า มะขาม มะแขว่น สมอไทย ต้นเสี้ยว บุนนาค ตะแบก แค มะขามป้อม หว้า ผักเฮือด เมี่ยง มะม่วงป่า รกฟ้า กระถิน ฯลฯ

สร้างฝายต้นน้ำลำธารตามพระราชดำริเพื่อการฟื้นฟูระบบนิเวศลุ่มน้ำอย่างยั่งยืน ฝายต้นน้ำลำธารเป็นเรื่องการจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำ แหล่งต้นน้ำลำธาร ใช้สิ่งก่อสร่างขึ้นกั้นร่องน้ำ ลำห้วย ตามภูมิปัญญาท้องถิ่นก่อสร้างด้วยการตอกหลักไม้เป็นแถวกั้นร่องน้ำ ลำห้วย สร้างบริเวณพื้นที่ต้นน้ำลำธารที่เสื่อมโทรมสำหรับฝายปันน้ำตามภูมิปัญญาท้องถิ่นจะสร้างบริเวณที่อยู่ใกล้พื้นที่ทำกินซึ่งอยู่ใกล้หมู่บ้านหรือบริเวณที่เหมาะสมเพื่อการผันน้ำไปใช้ในการเพาะปลูก

พื้นที่ต้นน้ำลำธารเป็นพื้นที่สำคัญในการแหล่งผลิตน้ำและป้อนน้ำลงสู่ร่องน้ำ ลำห้วย ลำธารตามธรรมชาติซึ่งน้ำจากร่องน้ำ ร่องห้วย ลำธารตามธรรมชาติเมื่อไหลรวมกันกลายเป็นร่องน้ำธรรมชาติที่มีขนาดใหญ่จนกลายเป็นแม่น้ำซึ่งน้ำที่ไหลลงมาจากพื้นที่ต้นน้ำลำธารเหล่านี้จะเป็นประโยชน์ต่อการบริโภค อุปโภค การนำน้ำไปใช้ในวิถีชีวิตที่จำเป็น เพราะน้ำคือชีวิตตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

สวิง ขันทะสา เจ้าหน้าที่ฝ่ายศึกษาและพัฒนาพื้นที่ป่าไม้ นำสื่อมวลชนเข้าชมพื้นที่ห้วยฮ่องไคร้ซึ่งเต็มไปด้วยความชุ่มชื้นบนหน้าดิน พร้อมชี้ให้ดูถึงใบไม้ส่วนหนึ่งที่ร่วงลงสู่ผืนดินทับถมหนาเป็นชั้นๆ สะสมความชุ่มชื้นไว้และยังเป็นปุ๋ยอย่างดีสำหรับรากของต้นไม้ ใครๆมักจะแปลกใจว่ากลางเดือนเม.ย.ที่บ้านเชียงง่วน ห้วยฮ่องไคร้ยังเขียวอยู่ พร้อมชี้ชวนให้ดูต้นลิงลาวมีดอกไม้สีม่วงประดับอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่

สื่อมวลชนร่วมสร้างฝายชะลอน้ำ บริเวณพื้นที่ป่าอนุรักษ์ภายในโรงงานปูนซีเมนต์ (ลำปาง) กิจกรรมการสร้างฝายของเอสซีจีให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์น้ำ ด้วยความตระหนักว่าน้ำเป็นทรัพยากรที่สำคัญที่สุดทั้งในภาคเกษตรกรรมและภาคอุตสาหกรรม ช่วยทำให้ธรรมชาติมีความสมดุล ทำให้คนดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างมีความสุข ดังแนวพระราชดำริ น้ำคือชีวิตของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งพระองค์ทรงมีพระราชปณิธานอันแน่วแน่ที่ทรงอนุรักษ์ป่าและน้ำไม่ให้สูญสิ้นไปจากแผ่นดินไทย

เอสซีจี เริ่มสร้างฝายชะลอน้ำตั้งแต่ปี 2546 ภายหลังจากการไปศึกษาดูงานฟื้นฟูนิเวศลุ่มน้ำจากศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องจากพระราชดำริ อำเภอดอยสะเก็ด เชียงใหม่ และเริ่มดำเนินการสร้างฝายชะลอน้ำในบริเวณรอบโรงงานปูนซีเมนต์ไทย ลำปาง ป่าอนุรักษ์แม่ทรายคำ อำเภอแจ้ห่ม และอำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปางอย่างต่อเนื่อง ในช่วงปลายปี 2554 เอสซีจีร่วมกับชุมชนและเครือข่ายกัลป์ยาณมิตรได้ร่วมกันซ่อมและสร้างฝายชะลอน้ำที่บริเวณป่าต้นน้ำลำธารตามแนวพระราชดำริจำนวนรวมกว่า 30,000 ฝายโดยกระจายอยู่ตามพื้นที่ป่าต้นน้ำลำธารทั่วประเทศ จังหวัดลำปาง เชียงใหม่ แพร่ น่าน ระยอง สระบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี นครศรีธรรมราช ขอนแก่น

นับตั้งแต่เริ่มดำเนินการสร้างฝายชะลอน้ำ มีชุมชนเข้าร่วมทำฝายชะลอน้ำจำนวน 27 ชุมชน และมีเครือข่ายกัลยาณมิตรผู้มีจิตอาสาจากทุกภาคส่วนในสังคมจากทั่วประเทศมาร่วมทำฝายชะลอน้ำจำนวน 192 คณะรวมผู้มีส่วนร่วมสร้างฝายชะลอน้ำทั้งหมด 37,193 คน เป็นเครือข่ายกัลยาณมิตรจำนวน 18,320 คนและชุมชนจำนวน 18,873 คน การสร้างฝายชะลอน้ำส่งผลให้เกิดความชุ่มชื้นให้กับผืนป่าแล้วยังช่วยให้ไฟป่าลดลงจากเดิมปีละ 200-300 ครั้งเหลือเพียงปีละ 2-6 ครั้ง

การสร้างฝายที่ถูกต้องและไม่ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ เพื่อให้สามารถเก็บความชุ่มชื้นและน้ำบางส่วนไว้ได้ในหน้าฝน ต้องเลือกสร้างฝายในบริเวณร่องน้ำแห้ง หรือลำธารที่แห้งขอด ไม่มีน้ำในหน้าแล้ง และเป็นร่องน้ำเดิมตามธรรมชาติ ไม่ใช่เป็นการเปลี่ยนแปลงเส้นทางเดิมของน้ำตามธรรมชาติ ซึ่งเป็นการแก้ไขปัญหาเรื่องน้ำของชุมชนที่ขาดน้ำในหน้าแล้ง และมีน้ำท่วมในหน้าฝน ทั้งนี้ควรสร้างฝายโดยใช้วัสดุจากธรรมชาติเช่น ไม้ไผ่ดิน หินเศษไม้ ซึ่งเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากที่สุด

การสร้างฝายในใจคนมุ่งสร้างจิตสำนึกให้กับชุมชน โดยใช้ฝายชะลอน้ำเป็นเครื่องมือ สร้างโอกาสให้ชุมชนหันมาพูดคุยกันมากขึ้น วิเคราะห์ปัญหา และหาทางแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง โดยที่เอสซีจีกับองค์กรภาคีร่วมเป็นพี่เลี้ยงหรือผู้อำนวยความสะดวกให้ ทำให้ชุมชนสามารถแก้ไขปัญหาของตนเองและสร้างชุมชนให้เข้มแข็งได้อย่างยั่งยืน

ฝายชะลอน้ำสร้างในพื้นที่ชุมชนบ้านสาสบหก อำเภอแจ้ห่ม ชุมชนบ้านสามขา บ้านนายาบ บ้านทุ่ง บ้านดอนไฟ บ้านเอียกในอำเภอแม่ทะ ไม่ประสบปัญหาน้ำท่วมในพื้นที่สร้างฝายชะลอน้ำ ความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศช่วยสร้างรายได้ให้กับชุมชน นำน้ำที่เกิดจากการสะสมในฝายชะลอน้ำมาทำเป็นประปาภูเขา สามารถเพาะปลูกการเกษตรได้ตลอดปี เกิดการสร้างงานและกลุ่มอาชีพในชุมชน กลุ่มสมุนไพรพื้นบ้าน กลุ่มเกษตรอินทรีย์ กลุ่มผลิตข้าวอินทรีย์-เมล็ดพันธุ์ข้าว กลุ่มผลิตปุ๋ยหมักจุลินทรีย์ กลุ่มผลิตสารไล่และกำจัดแมลงจากธรรมชาติ อีกทั้งยังสามารถนำผลผลิตจากป่าเป็นแหล่งอาหารและเป็นอาชีพเสริมรายได้ให้กับชาวบ้าน เห็ด ผักหวาน น้ำผึ้ง สมุนไพรต่างๆ เมื่อมีการบริหารจัดการน้ำส่งผลให้หลายชุมชนมีวิถีชีวิตที่ดีขึ้น หมดหนี้สิน ลูกหลานกลับมาทำมาหากินในบ้านเกิด บางแห่งกลายเป็นศูนย์การเรียนรู้ชุมชนที่เปิดโอกาสให้ผู้สนใจศึกษาเรียนรู้ เป็นโฮมสเตย์

ความชุ่มชื้นของป่าต้นน้ำลำธารส่งผลให้เกิดความหลากหลายของพันธุ์พืชและสัตว์ป่าในระบบนิเวศ พรรณไม้ในป่ามาจำนวนชั้นและความหนาแน่นของพุ่มมากยิ่งขึ้น จำนวนพันธุ์นกเพิ่มขึ้นจาก 78ชนิดในปี 2535 เป็น 155 ชนิดในปี 2554 คิดเป็นร้อยละ 15 ของนกที่พบได้ในประเทศไทย เป็นนกประจำถิ่นจำนวน106 ชนิด นกอพยพจำนวน 49 ชนิด

สัตว์ป่าที่เป็นห่วงโซ่อาหาร งูจงอาง แมลงชนิดหายาก หิ่งห้อยช้าง ตั๊กแตนใบไม้ ผีเสื้อถุงทอง แมลงปอน้ำตก สัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธ์อีก 4 ชนิด นกยูง เหยี่ยวดำ เต่านา เม่นใหญ่ บริเวณป่าอนุรักษ์และป่ารอบโรงงานปูนซีเมนต์ไทย(ลำปาง)

เอสซีจีรวมพลังเครือข่ายกัลยาณมิตรทั้งพนักงาน อาสาสมัคร และชุมชนชาวลำปางกว่า 500 คนจัดกิจกรรมSCGรักษ์น้ำเพื่ออนาคต "สร้างฝายในใจคน...สู่ชุมชนยั่งยืน" ปลูกจิตสำนึกอนุรักษ์น้ำถ่ายทอดกระบวนการเรียนรู้ เพื่อสร้างชุมชนให้เข้มแข็งอย่างยั่งยืน ถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เฉลิมฉลองในโอกาสที่เอสซีจีครบรอบ 99 ปีมุ่งสร้างฝายในใจคนพร้อมตั้งเป้าสร้างฝายชะลอน้ำ 50,000 ฝาย ฉลองครบ 100 ปี เอสซีจี ในปี 2556