ซิ่นตีนจก เมืองแป้

เส้นไหมใยฝ้าย ลวดลายบนผืนผ้า

เครื่องนุ่งห่มทั้งผ้าไหมและผ้าฝ้ายในอดีต มีการทอขึ้นเพื่อใช้สอยในชีวิตประจำวันตั้งแต่เกิดจนตาย ทุกเพศทุกวัย ทุกฐานะชนชั้นในสังคม

แม่หรือยายเป็นผู้รับหน้าที่ถ่ายทอดประสบการณ์การทอผ้าให้แก่บุตรสาวหรือหลานสาว จนสั่งสมเป็นภูมิปัญญาเปรียบเสมือนมรดกทางวัฒนธรรม ผ้านุ่ง ทางภาคเหนือเรียก ผ้าซิ่น มีบทบาทสำคัญในการแต่งการของคนไทยทั้งชายหญิงมาตั้งแต่โบราณ ว่ากันว่าการทอผ้าลวดลายที่เป็นมาตรฐานที่สุดคือผ้าจก เพราะมีแบบแผนที่สืบต่อกันมาเป็นเวลาช้านานไม่เปลี่ยนแปลงจนเกิดคำกล่าวว่า "ใครทอจกได้ก็ทออย่างอื่นได้" แหล่งผลิตผ้าตีนจกได้งามเด่นมีหลายแห่งคือ อำเภอลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ บ้านหาดเสี้ยว อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย อำเภอแม่แจ่มจังหวัดเชียงใหม่ อำเภอบ้านไร่จังหวัดอุทัยธานี และอำเภอลอง จังหวัดแพร่ เป็นต้น

ชาวบ้านทอผ้าตีนจกขึ้นมาเพื่อนำไปเป็นเชิงผ้าถุง หรือผ้าซิ่น ลวดลายที่สวยงามแสดงถึงฐานะของผู้สวมใส่ คำว่า "ตีนจก" ซึ่ง "ตีน" หมายถึง เชิงของผ้าถุง "จก" หมายถึง การล้วง จึงมีความหมายรวมกันว่า การทอเชิงผ้าถุงโดยใช้วิธีการล้วงด้ายเพื่อให้ได้ลวยลายตามที่ต้องการ เมื่อนำมาต่อกับผ้าถุง จึงเรียกว่า "ซิ่นตีนจก" เทคนิคพิเศษของการทอผ้า "ตีนจก" (Discontinuous supplementary weft) เป็นเทคนิคที่ต้องใช้ความวิริยะอุตสาหะทำลวดลายที่สลับซับซ้อนประณีตเป็นที่กล่าวขวัญในหมู่ผู้สนใจผ้า นักสะสมผ้าและผู้เชี่ยวชาญทั้งในระดับชาติและนานาชาติ การทอผ้าและการคิดประดิษฐ์ลายลงบนผ้าที่มีรูปแบบและรายละเอียดปลีกย่อยแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับความนิยม ความเชื่อ วัตถุดิบ รวมทั้งธรรมเนียมประเพณีในกลุ่มและความเปลี่ยนแปลงทางสังคมของแต่ละท้องที่ สร้างเสน่ห์ให้กับผ้าทอของแต่ละท้องถิ่นอย่างยิ่ง

ซิ่นตีนจก จังหวัดแพร่เป็นงานฝีมือที่มีลวดลายเป็นเอกลักษณ์ของตัวเอง มีความประณีตสวยงาม ทอด้วยผ้าไหมและผ้าฝ้ายเน้นสีดำแดงเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายนั้น ชาวบ้านบอกเราว่ามีแหล่งผลิตอยู่ที่บ้านนาตุ้ม บ้านหัวทุ่ง บ้านนามน และบ้านนาตอง ตำบลช่อแฮ ซึ่งอยู่ห่างจากตัวเมือง ประมาณ 20 กิโลเมตร สภาพทางค่อนข้างลำบากในหน้าฝน ต้องใช้รถปิกอัพหรือโฟร์วีลในการเดินทางเข้าไป

นอกจากทอผ้าฝ้ายผ้าไหมผืนสวยออกมาจำหน่ายแล้ว ประชากรบ้านนาตอง ต.ช่อแฮที่มีประมาณร้อยหลังคาเรือนยังมีวิถีชีวิตที่เรียบง่ายแตกต่างจากคนเมือง ส่วนใหญ่ยังประกอบอาชีพเกษตรกรรม ทำนาเดือนมิถุนายน-กรกฎาคม ในช่วงนอกฤดูทำนาจะปลูกถั่วลิสงโดยไม่ใช้ยาฆ่าแมลง และเก็บยอดใบเมี่ยงทุกสองเดือน ที่บ้านนาตองยังมีสิ่งที่น่าสนใจอีกอย่างหนึ่งคือ เต่าปูลู ซึ่งเป็นเต่าหางยาว มีถิ่นกำเนิดบริเวณรอยต่อ 3 ประเทศ คือ ภาคเหนือของประเทศไทย ภาคตะวันออกของประเทศพม่า และทางตอนใต้ของจีน ปัจจุบันเต่าปูลูอยู่ในสภาพใกล้สูญพันธุ์ จะอาศัยอยู่ในเฉพาะพื้นที่ที่มีน้ำสะอาดเท่านั้น และมีแหล่งอาหารอุดมสมบูรณ์ กินปู กุ้ง และหอยเป็นอาหารหลัก พื้นที่บ้านนาตองนั้นเป็นแหล่งต้นน้ำของลำน้ำน่าน และใกล้ ๆ หมู่บ้านจะมีถ้ำนาตอง และน้ำตกผาบ่อง นักท่องเที่ยวสามารถเข้าไปเที่ยวได้ เพราะมีบ้านพักแบบโฮมสเตย์ (Home Stay) บางบ้านจัดแต่งอย่างสะดวกสบาย มีห้องพัก 3 ห้องนอน 3 ห้องน้ำ และมีเครื่องทำน้ำอุ่น เพราะช่วงเย็นๆอุณหภูมิที่เมืองแป้เหลือแค่5 องศาเซลเซียส เท่านั้นเองค่ะ