เสน่ห์ผ้าตีนจก สุโขทัย

เส้นไหม ใยฝ้าย ลวดลายบนผืนผ้า
ช่างภาพ: 

ผ้าตีนจก เป็นภูมิปัญญาดั้งเดิมของชาวไทพวนที่อาศัยอยู่ที่ ตำบลหาดเสี้ยว อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ชาวไทพวนเป็นกลุ่มคนที่อพยพมาจากเมืองพวน ตอนใต้ของหลวงพระบาง ประเทศลาว ซึ่งได้นำวัฒนธรรมการทอผ้ามาด้วย โดยเฉพาะการทอผ้าตีนจก เป็นการทอผ้าโดยใช้เทคนิคพิเศษในการทอ คือใช้ขนเม่นในการจกฝ้ายจากด้านล่างขึ้นด้านบน บนเส้นยืนเพื่อให้เกิดลวดลายตามที่ต้องการ การทอผ้าตีนจกแต่ละผืนจะใช้ระยะเวลาในการทอหลายวันติดต่อกัน ซึ่งบ่งบอกถึงความวิริยอุตสาหะของผู้ทอผ้าแต่ละคนเป็นอย่างดี ผ้าตีนจกจึงเป็นผ้าทอที่มีความประณีต มีลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของชาวไทพวน และมีสีสันที่สวยงาม สีสันที่ใช้ในการทอส่วนใหญ่ตัวผ้าซิ่นจะเป็นสีเขียว เชิงจกจะเป็นพื้นสีแดง และลวดลายจะเป็นสีเหลือง โครงสร้างของผ้าซิ่นตีนจกประกอบด้วย 3 ส่วน ได้แก่ 1. หัวซิ่น ได้แก่ ส่วนที่อยู่บนสุดของผ้าซิ่น แบบโบราณจะใช้สีขาว และสีแดง 2. ตัวซิ่น ได้แก่ ส่วนที่เป็นตัวกลางของผ้าซิ่น ซึ่งผ้าซิ่นของไทพวนของหาดเสี้ยว จะมีลวดลายแตกต่างกันไป เช่น ซิ่นเข็น ซิ่นตาหว้า เป็นต้น 3. ตีนซิ่น หรือตีนจก ได้แก่ ส่วนล่างสุดของผ้าซิ่น ซึ่งลวดลายของผ้าตีนจกจะประกอบด้วย 2 ส่วน ได้แก่ ลายหลัก และลายประกอบ ซึ่งแต่ละลายจะมีความหมายของลวดลายแตกต่างกันไป

ผ้าทอพื้นเมืองของชาวหาดเสี้ยว อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย เป็นที่นิยมกันว่ามีความประณีต งดงาม ต้องใช้ความพยายาม และเวลาในการทออย่างมาก คำว่า ซิ่น หมายถึง ผ้าทอเป็นผ้าถุง ตีนจก หมายถึง ผ้าที่ทำเชิงเป็นลวดลายต่างๆ อย่างสวยงาม นำไปเย็บต่อกันกับซิ่น เรียกว่า ผ้าซิ่นตีนจก คำว่า จก ในที่นี้หมายถึงอาการที่ใช้ขนเม่น ชนิดที่แข็งแยกเส้นด้ายยืนของหูกสอดขึ้น หรือล้วงลงไปตามด้ายยืนที่แยกควักขึ้นลงตลอดความกว้างของด้ายยืน เพื่อจะได้มีลวดลายตามที่ต้องการ แล้วทอสลับกันไปตามที่ต้องการ

วัสดุที่ใช้ในการทอนั้น ในสมัยก่อนจะใช้เส้นด้ายที่ผลิตขึ้นเองโดยการปลูกฝ้าย นำมาทำเป็นเส้นด้ายด้วยเครื่องมือที่ทำเอง วิธีนี้จะช้าและได้เส้นด้ายที่ไม่สม่ำเสมอ ในปัจจุบันจึงนิยมทอด้วยเส้นด้ายที่ผลิตจากโรงงาน ส่วนการทอนั้นมีด้ายแนวยืนกับแนวขวาง แนวยืน ด้ายที่เป็นแนวยืน นำมาใส่ใน กวัก หรือ กวักฝ้าย แล้ว คัน คือนำด้ายมาเรียงยืนตามความกว้างยาวที่ต้องการ ต่อด้ายเครือหูกให้ติดกับด้ายฟืมซึ่งมีลักษณะเป็นฟันซี่ๆ คล้ายหวี สำหรับสอดด้ายและไหม ใช้กระทบด้ายและไหมประสานกัน เรียกว่า สืบหูก จากนั้นนำไปเข้า กี่ หรือเครื่องสำหรับทอ พร้อมที่จะทอ แนวขวาง นำด้ายมาพันไม้ก้อหลอดหรือกรอหลอด เรียกว่า กรอหลอดด้าย อุปกรณ์กรอ ก็คือ หลา นำไปใส่ในกระสวยพุ่งขวางไป - มาตามฟืม ผ้าซิ่นตีนจกนั้นมีลวดลายงดงามแปลกตา นับเป็นเอกลักษณ์ของชาวหาดเสี้ยวที่คิดค้นลวดลาย 9 ลาย เรียกว่า9 หน่วย คือ ลายสี่ขอ ลายแปดขอ ลายเครือน้อย ลายเครือกลาง ลายเครือใหญ่ (เหย่อ) ลายน้ำอ่าง ลายสิบสองหน่วยตัด ลายสิบหก ลายสองห้อง ปัจจุบันได้คิดประดิษฐ์ลวดลายแปลกใหม่มากกว่าเดิม

นอกจากจะนำมาใช้เป็นผ้าถุงแล้ว ยังประยุกต์ใช้เป็นเครื่องใช้อื่นๆอีกมากมาย เช่น เสื้อ กระโปรงแบบสากล กระเป๋าสุภาพสตรี เน็คไท ผ้าพาดบ่า ฯลฯ