ผ้ายก อยุธยา

เส้นไหม ใยฝ้าย ลวดลายบนผืนผ้า
ช่างภาพ: 

ช่วงเวลาวันขึ้นปีใหม่ที่ผ่านมา แก้วกุดั่นเดินทางไปกราบหลวงพ่อมงคลบพิตร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพื่อความเป็นสิริมงคล และเพื่อเป็นขวัญกำลังใจในการทำงาน ทำให้มีโอกาสได้นำการทอผ้ายก จากอำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มาฝากคุณผู้อ่านค่ะ

สี่ร้อยกว่าปีแห่งการเป็นราชธานีที่เก่าแก่ของสยามประเทศ ประกอบด้วย 5 ราชวงศ์ คือ ราชวงศ์อู่ทอง ราชวงศ์สุพรรณภูมิ ราชวงศ์สุโขทัย ราชวงศ์ปราสาททอง และราชวงศ์บ้านพลูหลวง มีกษัตริย์ปกครองทั้งสิ้น 33 พระองค์ โดยมีปฐมกษัตริย์ คือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) พระนครศรีอยุธยาจึงนับเป็นราชธานีที่มีอายุยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ของชาติไทย ตลอดระยะเวลาที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ได้มีการสร้างสรรค์อารยธรรม ศิลปะ หัตถกรรมต่างๆมากมาย ถึงแม้ว่ากรุงศรีอยุธยาจะถูกทำลายเสียหายจากสงคราม แต่สิ่งที่ปรากฏให้เห็นในปัจจุบันนี้ยังมีร่องรอย หลักฐานซึ่งแสดงอัจฉริยภาพและความสามารถ ภูมิปัญญาสร้างสรรค์ที่สั่งสมมาได้ นั่นคือการทอผ้า ซึ่งถือเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านอย่างหนึ่งของเมืองอยุธยาทั้งยังเป็นตลาดกลาง ในการจำหน่ายวัตถุดิบเพื่อการผลิต เช่น ไหมดิบ ฝ้าย เป็นต้น แต่ภายหลังจากการเสียกรุงฯ ความรู้เรื่องการทอผ้าที่เคยรุ่งเรืองก็กระจัดกระจายหายไป

การทอผ้ายกมีกระบวนการทอโดยเพิ่มลวดลายผ้าให้เป็นพิเศษขึ้น มีขั้นตอนและวิธีการทอ คล้ายการทอผ้าขิดหรือผ้าจก แต่ต่างกันที่บางครั้งผ้ายกจะทอเป็นลายพิเศษ มีตะกอเขาลอยยกดอกแยกเส้นยืนต่างหาก จะยกครั้งละกี่เส้นก็ได้ ขึ้นอยู่กับการออกแบบลายทอต้องการลวดลายอย่างไร มีลาย มีเชิงที่แปลกออกไป การทอจึงต้องใช้ขั้นตอนและวิธีการเก็บลายด้วยไม้เรียวปลายแหลม ตามลวดลายที่กำหนดจนครบ คัดยกเส้นยืนขึ้นเป็นจังหวะ มีลวดลายเฉพาะส่วนสอดเส้นพุ่งไปสานขัดตามลายที่คัดไว้ การเก็บตะกอเขาลอยยกดอกเพื่อผู้ทอจะได้สะดวกไม่ต้องคัดเก็บลายทีละเส้น เป็นความสามารถและเทคนิคเฉพาะตัวของช่างแกะดอกผูกลาย ซึ่งการร้อยตะกอเขาลายนี้ใช้เวลามาก เพราะต้องทำด้วยมือทั้งหมด บางลายเสียเวลาหลายเดือนกว่าจะมัดเขาเสร็จ และเมื่อร้อยตะกอเสร็จแล้ว ถ้าเป็นกี่กระตุกก็จะทอได้รวดเร็ว แต่ถ้าเป็นกี่โบราณก็จะทอได้ช้า การทอผ้ายกดอกนี้สามารถตกแต่งลวดลายให้สวยงาม และทอออกมาได้หลายสี

ใน พ.ศ.2537ได้มีการจัดตั้งกลุ่มทอผ้ายกอยุธยาขึ้น เพื่อศึกษาค้นคว้าวิธีการทอผ้าตามแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม โดยเริ่มระดมผู้มีความรู้ในแต่ละครัวเรือนมาเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้และเริ่มกระจายกันผลิตในแต่ละครัวเรือน จุดเด่น ของผ้าทออยุธยา คือทอยกดอกด้วยไหมและดิ้นทอง มีเชิงหัวท้ายแบบโบราณ ใช้เส้นไหมคุณภาพดีในการทอ จึงทำให้สีไม่ตก และทนต่อการซักรีดค่ะ